ChatGPT Image Jun 18, 2026, 11_12_31 AM.png

క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞ విభాగ యోగం

శ్లోకం 1

అర్జున ఉవాచ ।
ప్రకృతిం పురుషం చైవ క్షేత్రం క్షేత్రజ్ఞమేవ చ ।
ఏతద్వేదితుమిచ్ఛామి జ్ఞానం జ్ఞేయం చ కేశవ ॥ 1 ॥

భావార్థం

ఓ కేశవా! ప్రకృతి, పురుషుడు, క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడు, జ్ఞానం మరియు జ్ఞేయం గురించి తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.

జీవిత పాఠం

జ్ఞానాన్ని కోరుకోవడం ఆధ్యాత్మిక ప్రగతికి మొదటి అడుగు.

శ్లోకం 2

శ్రీభగవానువాచ ।
ఇదం శరీరం కౌంతేయ క్షేత్రమిత్యభిధీయతే ।
ఏతద్యో వేత్తి తం ప్రాహుః క్షేత్రజ్ఞ ఇతి తద్విదః ॥ 2 ॥

భావార్థం

ఓ అర్జునా! ఈ శరీరాన్ని క్షేత్రం అంటారు. దీనిని తెలుసుకునే వాడిని క్షేత్రజ్ఞుడు అంటారు.

జీవిత పాఠం

శరీరం మనది, కానీ మనం శరీరం కాదు.

శ్లోకం 3

క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధి సర్వక్షేత్రేషు భారత ।
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోర్జ్ఞానం యత్తజ్జ్ఞానం మతం మమ ॥ 3 ॥

భావార్థం

అన్ని శరీరాలలో ఉన్న క్షేత్రజ్ఞుడిని నేనే అని తెలుసుకో. క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి జ్ఞానమే నిజమైన జ్ఞానం.

జీవిత పాఠం

ప్రతి జీవిలో దైవచైతన్యం ఉంది.

శ్లోకం 4

తత్క్షేత్రం యచ్చ యాదృక్ చ యద్వికారి యతశ్చ యత్ ।
స చ యో యత్ప్రభావశ్చ తత్సమాసేన మే శృణు ॥ 4 ॥

భావార్థం

క్షేత్రం స్వరూపం, దాని మార్పులు, క్షేత్రజ్ఞుని ప్రభావం గురించి సంక్షిప్తంగా విను.

జీవిత పాఠం

సత్యాన్ని తెలుసుకోవాలంటే దాని స్వభావాన్ని అర్థం చేసుకోవాలి.

శ్లోకం 5

ఋషిభిర్బహుధా గీతం ఛందోభిర్వివిధైః పృథక్ ।
బ్రహ్మసూత్రపదైశ్చైవ హేతుమద్భిర్వినిశ్చితైః ॥ 5 ॥

భావార్థం

ఈ జ్ఞానం మహర్షులచే, వేదాలచే, బ్రహ్మసూత్రాలచే వివరించబడింది.

జీవిత పాఠం

శాశ్వత సత్యాలు అనేక గ్రంథాలలో ప్రతిపాదించబడ్డాయి.

శ్లోకం 6

మహాభూతాన్యహంకారో బుద్ధిరవ్యక్తమేవ చ ।
ఇంద్రియాణి దశైకం చ పంచ చెంద్రియగోచరాః ॥ 6 ॥

భావార్థం

పంచభూతాలు, అహంకారం, బుద్ధి, అవ్యక్త ప్రకృతి, పది ఇంద్రియాలు మరియు వాటి విషయాలు క్షేత్రంలో భాగాలు.

జీవిత పాఠం

మన వ్యక్తిత్వం అనేక అంశాల సమాహారం.

శ్లోకం 7

ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం సంఘాతశ్చేతనా ధృతిః ।
ఏతత్క్షేత్రం సమాసేన సవికారం ఉదాహృతమ్ ॥ 7 ॥

భావార్థం

కోరిక, ద్వేషం, సుఖం, దుఃఖం, చైతన్యం, ధైర్యం ఇవన్నీ క్షేత్రానికి చెందినవి.

జీవిత పాఠం

మన భావోద్వేగాలు శాశ్వతం కావు.

శ్లోకం 8

అమానిత్వమదంభిత్వమహింసా క్షాంతిరార్జవమ్ ।
ఆచార్యోపాసనం శౌచం స్థైర్యమాత్మవినిగ్రహః ॥ 8 ॥

భావార్థం

వినయం, అహింస, క్షమ, సరళత్వం, గురుభక్తి, పవిత్రత, స్థిరత్వం, ఆత్మనిగ్రహం — ఇవి జ్ఞాన లక్షణాలు.

జీవిత పాఠం

నిజమైన జ్ఞానం గుణాలలో కనిపిస్తుంది.

శ్లోకం 9

ఇంద్రియార్థేషు వైరాగ్యమనహంకార ఏవ చ ।
జన్మమృత్యుజరావ్యాధిదుఃఖదోషానుదర్శనం ॥ 9 ॥

భావార్థం

ఇంద్రియ విషయాలపై వైరాగ్యం, అహంకార రాహిత్యం, జననమరణ దుఃఖాలను గుర్తించడం జ్ఞానం.

జీవిత పాఠం

జీవితం తాత్కాలికమని గుర్తిస్తే అహంకారం తగ్గుతుంది.

శ్లోకం 10

అసక్తిరనభిష్వంగః పుత్రదారగృహాదిషు ।
నిత్యం చ సమచిత్తత్వమిష్టానిష్టోపపత్తిషు ॥ 10 ॥

భావార్థం

కుటుంబంపై ప్రేమ ఉండాలి కానీ అతిమోహం ఉండకూడదు. సుఖదుఃఖాలలో సమభావం కలిగి ఉండాలి.

జీవిత పాఠం

ప్రేమ ఉండాలి, కానీ బంధనం కాకూడదు.

శ్లోకం 11

మయి చానన్యయోగేన భక్తిరవ్యభిచారిణీ ।
వివిక్తదేశసేవిత్వమరతిర్జనసంసది ॥ 11 ॥

భావార్థం

అనన్య భక్తి, ఏకాంత సాధన, అనవసర గుంపుల పట్ల ఆసక్తి లేకపోవడం జ్ఞానం.

జీవిత పాఠం

ఆత్మపరిశీలనకు ప్రశాంతత అవసరం.

శ్లోకం 12

అధ్యాత్మజ్ఞాననిత్యత్వం తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శనం ।
ఏతజ్జ్ఞానమితి ప్రోక్తమజ్ఞానం యదతోఽన్యథా ॥ 12 ॥

భావార్థం

ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం, తత్త్వ విచారణ ఇవే నిజమైన జ్ఞానం.

జీవిత పాఠం

జ్ఞానం అంటే సమాచారం కాదు; సత్యాన్ని గ్రహించడం.

శ్లోకం 13

జ్ఞేయం యత్తత్ ప్రవక్ష్యామి యజ్జ్ఞాత్వామృతమశ్నుతే ।
అనాదిమత్ పరం బ్రహ్మ న సత్తన్నాసదుచ్యతే ॥ 13 ॥

భావార్థం

ఇప్పుడు తెలుసుకోవలసిన పరబ్రహ్మాన్ని వివరిస్తాను. దానిని తెలుసుకుంటే అమృతత్వం లభిస్తుంది.

జీవిత పాఠం

పరమసత్యాన్ని తెలుసుకోవడం జీవితం యొక్క లక్ష్యం.

శ్లోకం 14

సర్వతః పాణిపాదం తత్ సర్వతోఽక్షిశిరోముఖమ్ ।
సర్వతః శ్రుతిమల్లొకే సర్వమావృత్య తిష్ఠతి ॥ 14 ॥

భావార్థం

పరమాత్మకు అన్నిచోట్ల చేతులు, కాళ్లు, కళ్ళు, చెవులు ఉన్నట్లుగా ఆయన సర్వవ్యాపిగా ఉన్నాడు.

జీవిత పాఠం

దైవం ప్రతి చోటా ఉంది.

శ్లోకం 15

సర్వేంద్రియగుణాభాసం సర్వేంద్రియవివర్జితమ్ ।
అసక్తం సర్వభృచ్చైవ నిర్గుణం గుణభోక్తృ చ ॥ 15 ॥

భావార్థం

పరమాత్మ ఇంద్రియాల ద్వారా వ్యక్తమవుతాడు, కానీ వాటికి అతీతుడు.

జీవిత పాఠం

నిజమైన శక్తి కనిపించకపోయినా పనిచేస్తుంది.

శ్లోకం 16

బహిరంతశ్చ భూతానామచరం చరమేవ చ ।
సూక్ష్మత్వాత్తదవిజ్ఞేయం దూరస్థం చాంతికే చ తత్ ॥ 16 ॥

భావార్థం

పరమాత్మ సమస్త జీవుల లోపల, బయట ఉన్నాడు. దూరంగా ఉన్నట్లూ, దగ్గరగా ఉన్నట్లూ ఉంటాడు.

జీవిత పాఠం

దైవం ఎప్పుడూ మనతోనే ఉంటుంది.

శ్లోకం 17

అవిభక్తం చ భూతేషు విభక్తమివ చ స్థితమ్ ।
భూతభర్తృ చ తజ్జ్ఞేయం గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ ॥ 17 ॥

భావార్థం

పరమాత్మ ఒక్కటే అయినా అనేక రూపాలలో కనిపిస్తాడు.

జీవిత పాఠం

వైవిధ్యంలో ఏకత్వాన్ని చూడాలి.

శ్లోకం 18

జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిస్తమసః పరముచ్యతే ।
జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యం హృది సర్వస్య విష్ఠితమ్ ॥ 18 ॥

భావార్థం

పరమాత్మ అన్ని వెలుగులకు మూలవెలుగు. ఆయన ప్రతి హృదయంలో ఉన్నాడు.

జీవిత పాఠం

నిజమైన వెలుగు మనలోనే ఉంది.

శ్లోకం 19

ఇతి క్షేత్రం తథా జ్ఞానం జ్ఞేయం చోక్తం సమాసతః ।
మద్భక్త ఏతద్విజ్ఞాయ మద్భావాయోపపద్యతే ॥ 19 ॥

భావార్థం

క్షేత్రం, జ్ఞానం, జ్ఞేయం గురించి చెప్పాను. దీనిని గ్రహించిన భక్తుడు నన్ను చేరుకుంటాడు.

జీవిత పాఠం

జ్ఞానం భక్తిని మరింత లోతుగా చేస్తుంది.

శ్లోకం 20

ప్రకృతిం పురుషం చైవ విద్ధ్యనాదీ ఉభావపి ।
వికారాంశ్చ గుణాంశ్చైవ విద్ధి ప్రకృతిసంభవాన్ ॥ 20 ॥

భావార్థం

ప్రకృతి, పురుషుడు రెండూ అనాదిగా ఉన్నాయి. గుణాలు, మార్పులు ప్రకృతి నుండి ఉద్భవిస్తాయి.

జీవిత పాఠం

ప్రపంచంలోని మార్పులు ప్రకృతి ధర్మం; ఆత్మ శాశ్వతం.

శ్లోకం 21

కార్యకారణకర్తృత్వే హేతుః ప్రకృతిరుచ్యతే ।
పురుషః సుఖదుఃఖానాం భోక్తృత్వే హేతురుచ్యతే ॥ 21 ॥

భావార్థం

కార్యాలు, వాటి కారణాలకు ప్రకృతి కారణం. సుఖదుఃఖాలను అనుభవించేది పురుషుడు (ఆత్మ).

జీవిత పాఠం

శరీరం పనిచేస్తుంది; ఆత్మ అనుభవిస్తుంది.

శ్లోకం 22

పురుషః ప్రకృతిస్థో హి భుంక్తే ప్రకృతిజాన్ గుణాన్ ।
కారణం గుణసంగోఽస్య సదసద్యోనిజన్మసు ॥ 22 ॥

భావార్థం

ప్రకృతిలో ఉన్న ఆత్మ మూడు గుణాల ప్రభావాన్ని అనుభవిస్తుంది. గుణాల పట్ల ఆసక్తి జననమరణాలకు కారణం.

జీవిత పాఠం

అనుబంధాలే బంధనాలకు మూలం.

శ్లోకం 23

ఉపద్రష్టానుమంతా చ భర్తా భోక్తా మహేశ్వరః ।
పరమాత్మేతి చాప్యుక్తో దేహేఽస్మిన్ పురుషః పరః ॥ 23 ॥

భావార్థం

పరమాత్మ ఈ శరీరంలో సాక్షిగా, అనుమతిదారుడిగా, పోషకుడిగా ఉంటాడు.

జీవిత పాఠం

దైవం ఎల్లప్పుడూ మనతోనే ఉంది.

శ్లోకం 24

య ఏవం వేత్తి పురుషం ప్రకృతిం చ గుణైః సహ ।
సర్వథా వర్తమానోఽపి న స భూయోఽభిజాయతే ॥ 24 ॥

భావార్థం

ప్రకృతి, పురుషుడు, గుణాల తత్త్వాన్ని తెలిసినవాడు పునర్జన్మకు లోనుకాడు.

జీవిత పాఠం

నిజమైన జ్ఞానం విముక్తిని ఇస్తుంది.

శ్లోకం 25

ధ్యానేనాత్మని పశ్యంతి కేచిదాత్మానమాత్మనా ।
అన్యే సాంక్యేన యోగేన కర్మయోగేన చాపరే ॥ 25 ॥

భావార్థం

కొంతమంది ధ్యానం ద్వారా, మరికొందరు జ్ఞానయోగం లేదా కర్మయోగం ద్వారా ఆత్మను గ్రహిస్తారు.

జీవిత పాఠం

దైవాన్ని చేరుకోవడానికి అనేక మార్గాలు ఉన్నాయి.

శ్లోకం 26

అన్యే త్వేవమజానంతః శ్రుత్వాన్యేభ్య ఉపాసతే ।
తేఽపి చాతితరంత్యేవ మృత్యుం శ్రుతిపరాయణాః ॥ 26 ॥

భావార్థం

తత్త్వజ్ఞానం లేకపోయినా, మహనీయుల ఉపదేశాన్ని అనుసరించి భక్తితో ఆరాధించే వారు కూడా మోక్షాన్ని పొందుతారు.

జీవిత పాఠం

శ్రద్ధతో వినడం కూడా ఆధ్యాత్మిక సాధనే.

శ్లోకం 27

యావత్సంజాయతే కించిత్ సత్త్వం స్థావరజంగమమ్ ।
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞసంయోగాత్తద్విద్ధి భరతర్షభ ॥ 27 ॥

భావార్థం

చరాచర సృష్టి అంతా క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి సంయోగం వల్లే ఉద్భవిస్తుంది.

జీవిత పాఠం

జీవితం శరీరం, ఆత్మల సమన్వయం.

శ్లోకం 28

సమం సర్వేషు భూతేషు తిష్ఠంతం పరమేశ్వరమ్ ।
వినశ్యత్స్వవినశ్యంతం యః పశ్యతి స పశ్యతి ॥ 28 ॥

భావార్థం

నశించే శరీరాలలో నశించని పరమాత్మను చూసేవాడే నిజంగా చూస్తాడు.

జీవిత పాఠం

బాహ్య రూపాల కంటే అంతర్గత సత్యాన్ని చూడాలి.

శ్లోకం 29

సమం పశ్యన్ హి సర్వత్ర సమవస్థితమీశ్వరమ్ ।
న హినస్త్యాత్మనాత్మానం తతో యాతి పరాం గతిమ్ ॥ 29 ॥

భావార్థం

అన్నిటిలో సమానంగా ఉన్న పరమాత్మను చూసేవాడు ఎవరినీ హింసించడు.

జీవిత పాఠం

సమదృష్టి ప్రేమను పెంచుతుంది.

శ్లోకం 30

ప్రకృత్యైవ చ కర్మాణి క్రియమాణాని సర్వశః ।
యః పశ్యతి తథాత్మానమకర్తారం స పశ్యతి ॥ 30 ॥

భావార్థం

అన్ని కార్యాలు ప్రకృతిచే జరుగుతున్నాయని, ఆత్మ అకర్త అని తెలిసినవాడు నిజజ్ఞాని.

జీవిత పాఠం

అహంకారాన్ని తగ్గించుకోవాలి.

శ్లోకం 31

యదా భూతపృథగ్భావమేకస్థమనుపశ్యతి ।
తత ఏవ చ విస్తారం బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా ॥ 31 ॥

భావార్థం

అన్ని జీవులు ఒకే పరమసత్యంలో ఉన్నాయని గ్రహించినవాడు బ్రహ్మాన్ని చేరుకుంటాడు.

జీవిత పాఠం

ఏకత్వ భావన ఆధ్యాత్మికతకు మూలం.

శ్లోకం 32

అనాదిత్వాన్నిర్గుణత్వాత్ పరమాత్మాయమవ్యయః ।
శరీరస్థోఽపి కౌంతేయ న కరోతి న లిప్యతే ॥ 32 ॥

భావార్థం

పరమాత్మ అనాది, నిర్గుణుడు. శరీరంలో ఉన్నప్పటికీ కర్మలకు బంధించబడడు.

జీవిత పాఠం

నిజమైన స్వరూపం పరిస్థితులకు అతీతమైనది.

శ్లోకం 33

యథా సర్వగతం సౌక్ష్మ్యాదాకాశం నోపలిప్యతే ।
సర్వత్రావస్థితో దేహే తథాత్మా నోపలిప్యతే ॥ 33 ॥

భావార్థం

ఆకాశం అన్నిచోట్ల ఉన్నప్పటికీ దేనితోనూ అంటుకోనట్లే ఆత్మ కూడా శరీరంతో బంధించబడదు.

జీవిత పాఠం

ఆత్మ స్వతంత్రం, పవిత్రం.

శ్లోకం 34

యథా ప్రకాశయత్యేకః కృత్స్నం లోకమిమం రవిః ।
క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం ప్రకాశయతి భారత ॥ 34 ॥

భావార్థం

ఒక సూర్యుడు ప్రపంచాన్ని ప్రకాశింపజేసినట్లే క్షేత్రజ్ఞుడు శరీరాన్ని చైతన్యవంతం చేస్తాడు.

జీవిత పాఠం

ఆత్మ లేకుంటే శరీరానికి విలువ లేదు.

శ్లోకం 35

క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోరేవమంతరం జ్ఞానచక్షుషా ।
భూతప్రకృతిమోక్షం చ యే విదుర్యాంతి తే పరమ్ ॥ 35 ॥

భావార్థం

క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి తేడాను తెలుసుకొని, ప్రకృతి బంధనాల నుండి విముక్తి పొందినవారు పరమగతిని చేరుకుంటారు.

జీవిత పాఠం

శరీరం తాత్కాలికం; ఆత్మ శాశ్వతం అనే సత్యాన్ని గ్రహించడం మోక్షానికి మార్గం.