భగవద్గీత • అధ్యాయం 1

అర్జున విషాద యోగం

అర్జునుని విషాదం ద్వారా ప్రారంభమైన జ్ఞానయాత్ర

మొదటి అధ్యాయం కురుక్షేత్ర యుద్ధభూమిని పరిచయం చేస్తుంది. రెండు వైపులా తన బంధువులు, గురువులు, స్నేహితులను చూసిన అర్జునుడు శోకం, కరుణ, ధర్మసంకటంతో కుంగిపోతాడు. ఈ అంతర్మథనమే శ్రీకృష్ణుని మహోపదేశానికి ద్వారం అవుతుంది.

01
శ్లోకం 1

ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ ౤ ధర్మక్షేత్రే కురుక్షేత్రే సమవేతా యుయుత్సవః ౤ మామకాః పాణ్డవాశ్చైవ కిమకుర్వత సఞ్జయ ౥ ౧ ౥

భావార్థం

ధృతరాష్ట్రుడు సంజయుడిని అడుగుతున్నాడు: ధర్మక్షేత్రమైన కురుక్షేత్రంలో యుద్ధానికి సిద్ధమైన తన కుమారులు, పాండవులు ఏమి చేశారు?

జీవిత పాఠం

మమకారం తీర్పును వక్రీకరించవచ్చు; మన పక్షపాతాన్ని గుర్తించడం స్పష్టతకు మొదటి అడుగు.

02
శ్లోకం 2

సఞ్జయ ఉవాచ ౤ దృష్ట్వా తు పాణ్డవానీకం వ్యూఢం దుర్యోధనస్తదా ౤ ఆచార్యముపసఙ్గమ్య రాజా వచనమబ్రవీత్ ౥ ౨ ౥

భావార్థం

పాండవ సైన్యం యుద్ధవ్యూహంలో నిలిచినట్లు చూసిన దుర్యోధనుడు ద్రోణాచార్యుని వద్దకు వెళ్లి మాట్లాడడం ప్రారంభించాడు.

జీవిత పాఠం

ఒత్తిడిలో వెంటనే స్పందించకుండా పరిస్థితిని ప్రశాంతంగా అంచనా వేయాలి.

03
శ్లోకం 3

పశ్యైతాం పాణ్డుపుత్రాణామాచార్య మహతీం చమూమ్ ౤ వ్యూఢాం ద్రుపదపుత్రేణ తవ శిష్యేణ ధీమతా ౥ ౩ ౥

భావార్థం

ద్రోణుని శిష్యుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు ఏర్పాటు చేసిన మహా పాండవ సైన్యాన్ని చూడమని దుర్యోధనుడు అంటాడు.

జీవిత పాఠం

మన బోధనలు అనుకోని ఫలితాలను సృష్టించవచ్చు; బాధ్యతతో నేర్పాలి.

04
శ్లోకం 4

అత్ర శూరా మహేష్వాసా భీమార్జునసమా యుధి ౤ యుయుధానో విరాటశ్చ ద్రుపదశ్చ మహారథః ౥ ౪ ౥

భావార్థం

యుయుధానుడు, విరాటుడు, ద్రుపదుడు వంటి భీమార్జునులకు సమానమైన మహారథులను దుర్యోధనుడు ప్రస్తావిస్తాడు.

జీవిత పాఠం

సిద్ధంగా ఉన్న బృందం శక్తిని తక్కువ అంచనా వేయకూడదు.

05
శ్లోకం 5

ధృష్టకేతుశ్చేకితానః కాశిరాజశ్చ వీర్యవాన్ ౤ పురుజిత్కున్తిభోజశ్చ శైబ్యశ్చ నరపుఙ్గవః ౥ ౫ ౥

భావార్థం

ధృష్టకేతు, చేకితాన, కాశీరాజు, పురుజిత్, కుంతిభోజుడు, శైబ్యుడు వంటి వీరులను అతడు పేర్కొంటాడు.

జీవిత పాఠం

సామూహిక లక్ష్యం అనేక బలమైన వ్యక్తులను ఏకం చేస్తుంది.

06
శ్లోకం 6

యుధామన్యుశ్చ విక్రాన్త ఉత్తమౌజాశ్చ వీర్యవాన్ ౤ సౌభద్రో ద్రౌపదేయాశ్చ సర్వ ఏవ మహారథాః ౥ ౬ ౥

భావార్థం

యుధామన్యుడు, ఉత్తమౌజుడు, అభిమన్యుడు, ద్రౌపది కుమారులు అందరూ మహారథులని చెబుతాడు.

జీవిత పాఠం

అనుభవం, యువశక్తి కలిసినప్పుడు పెద్ద లక్ష్యం బలపడుతుంది.

07
శ్లోకం 7

అస్మాకం తు విశిష్టా యే తాన్నిబోధ ద్విజోత్తమ ౤ నాయకా మమ సైన్యస్య సంజ్ఞార్థం తాన్బ్రవీమి తే ౥ ౭ ౥

భావార్థం

తన సైన్యంలో ఉన్న ముఖ్య నాయకులను గమనించమని దుర్యోధనుడు ద్రోణునితో అంటాడు.

జీవిత పాఠం

మంచి నాయకత్వం తన బృందం బలాలను తెలుసుకోవడం నుంచి మొదలవుతుంది.

08
శ్లోకం 8

భవాన్భీష్మశ్చ కర్ణశ్చ కృపశ్చ సమితిఞ్జయః ౤ అశ్వత్థామా వికర్ణశ్చ సౌమదత్తిస్తథైవ చ ౥ ౮ ౥

భావార్థం

ద్రోణుడు, భీష్ముడు, కర్ణుడు, కృపుడు, అశ్వత్థామ, వికర్ణుడు, భూరిశ్రవుడు వంటి ప్రముఖులను పేర్కొంటాడు.

జీవిత పాఠం

సామర్థ్యవంతులను గుర్తించడం మంచి వ్యూహంలో భాగం.

09
శ్లోకం 9

అన్యే చ బహవః శూరా మదర్థే త్యక్తజీవితాః ౤ నానాశస్త్రప్రహరణాః సర్వే యుద్ధవిశారదాః ౥ ౯ ౥

భావార్థం

తన కోసం ప్రాణాలను అర్పించడానికి సిద్ధమైన అనేక శూరులు, వివిధ ఆయుధాలలో నిపుణులు ఉన్నారని చెబుతాడు.

జీవిత పాఠం

జ్ఞానం లేని అంకితభావం ప్రమాదకరం; ధైర్యానికి సరైన దిశ అవసరం.

10
శ్లోకం 10

అపర్యాప్తం తదస్మాకం బలం భీష్మాభిరక్షితమ్ ౤ పర్యాప్తం త్విదమేతేషాం బలం భీమాభిరక్షితమ్ ౥ ౧౦ ౥

భావార్థం

భీష్ముడు రక్షిస్తున్న తన సైన్యాన్ని, భీముడు రక్షిస్తున్న పాండవ సైన్యాన్ని దుర్యోధనుడు పోలుస్తాడు.

జీవిత పాఠం

ఆత్మవిశ్వాసం వాస్తవాలపై ఉండాలి, భయం లేదా అతిశయంపై కాదు.

11
శ్లోకం 11

అయనేషు చ సర్వేషు యథాభాగమవస్థితాః ౤ భీష్మమేవాభిరక్షన్తు భవన్తః సర్వ ఏవ హి ౥ ౧౧ ౥

భావార్థం

ప్రతి విభాగంలో ఉన్న యోధులందరూ భీష్మునికి ప్రత్యేక రక్షణ ఇవ్వాలని ఆదేశిస్తాడు.

జీవిత పాఠం

ముఖ్యమైన బలాన్ని కాపాడటం కూడా దాడి చేయడంతే ముఖ్యమవచ్చు.

12
శ్లోకం 12

తస్య సఞ్జనయన్హర్షం కురువృద్ధః పితామహః ౤ సింహనాదం వినద్యోచ్చైః శఙ్ఖం దధ్మౌ ప్రతాపవాన్ ౥ ౧౨ ౥

భావార్థం

భీష్ముడు సింహనాదం చేసి శంఖం ఊదుతూ దుర్యోధనునికి ఉత్సాహం కలిగిస్తాడు.

జీవిత పాఠం

ఒక ధైర్యమైన చర్య మొత్తం బృందానికి ఉత్సాహం ఇవ్వగలదు.

13
శ్లోకం 13

తతః శఙ్ఖాశ్చ భేర్యశ్చ పణవానకగోముఖాః ౤ సహసైవాభ్యహన్యన్త స శబ్దస్తుములోఽభవత్ ౥ ౧౩ ౥

భావార్థం

శంఖాలు, భేరీలు, డప్పులు, కొమ్ములు ఒక్కసారిగా మోగి ఘోరమైన శబ్దం పుట్టిస్తాయి.

జీవిత పాఠం

సామూహిక శక్తి వాతావరణాన్ని ఒక్కసారిగా మార్చగలదు.

14
శ్లోకం 14

తతః శ్వేతైర్హయైర్యుక్తే మహతి స్యన్దనే స్థితౌ ౤ మాధవః పాణ్డవశ్చైవ దివ్యౌ శఙ్ఖౌ ప్రదధ్మతుః ౥ ౧౪ ౥

భావార్థం

తెల్ల గుర్రాల రథంలో ఉన్న శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుడు తమ దివ్య శంఖాలను ఊదారు.

జీవిత పాఠం

ఉద్దేశం చర్యగా మారినప్పుడే సిద్ధతకు అర్థం వస్తుంది.

15
శ్లోకం 15

పాఞ్చజన్యం హృషీకేశో దేవదత్తం ధనఞ్జయః ౤ పౌణ్డ్రం దధ్మౌ మహాశఙ్ఖం భీమకర్మా వృకోదరః ౥ ౧౫ ౥

భావార్థం

కృష్ణుడు పాంచజన్యం, అర్జునుడు దేవదత్తం, భీముడు పౌండ్రం అనే మహాశంఖాన్ని ఊదారు.

జీవిత పాఠం

సామూహిక ప్రయత్నంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ప్రత్యేక పాత్ర ఉంటుంది.

16
శ్లోకం 16

అనన్తవిజయం రాజా కున్తీపుత్రో యుధిష్ఠిరః ౤ నకులః సహదేవశ్చ సుఘోషమణిపుష్పకౌ ౥ ౧౬ ౥

భావార్థం

యుధిష్ఠిరుడు అనంతవిజయం, నకులుడు సుఘోషం, సహదేవుడు మణిపుష్పకం అనే శంఖాలను ఊదారు.

జీవిత పాఠం

వేర్వేరు బలాలు కలసి పని చేయగలవు.

17
శ్లోకం 17

కాశ్యశ్చ పరమేష్వాసః శిఖణ్డీ చ మహారథః ౤ ధృష్టద్యుమ్నో విరాటశ్చ సాత్యకిశ్చాపరాజితః ౥ ౧౭ ౥

భావార్థం

కాశీరాజు, శిఖండి, ధృష్టద్యుమ్నుడు, విరాటుడు, సాత్యకి కూడా తమ శంఖాలను ఊదారు.

జీవిత పాఠం

మంచి బృందం అనేక ప్రత్యేక నైపుణ్యాల సమాహారం.

18
శ్లోకం 18

ద్రుపదో ద్రౌపదేయాశ్చ సర్వశః పృథివీపతే ౤ సౌభద్రశ్చ మహాబాహుః శఙ్ఖాన్దధ్ముః పృథక్పృథక్ ౥ ౧౮ ౥

భావార్థం

ద్రుపదుడు, ద్రౌపది కుమారులు, అభిమన్యుడు ఒక్కొక్కరూ తమ తమ శంఖాలను ఊదారు.

జీవిత పాఠం

వ్యక్తిగత సహకారాలు సమన్వయంతో గొప్ప శక్తిగా మారుతాయి.

19
శ్లోకం 19

స ఘోషో ధార్తరాష్ట్రాణాం హృదయాని వ్యదారయత్ ౤ నభశ్చ పృథివీం చైవ తుములో వ్యనునాదయన్ ౥ ౧౯ ౥

భావార్థం

ఆ ఘోర శబ్దం ఆకాశం, భూమిని మార్మోగించి ధృతరాష్ట్రుని కుమారుల హృదయాల్లో భయాన్ని కలిగించింది.

జీవిత పాఠం

చర్యకు ముందే సంకేతాలు, వాతావరణం ధైర్యాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి.

20
శ్లోకం 20

అథ వ్యవస్థితాన్దృష్ట్వా ధార్తరాష్ట్రాన్ కపిధ్వజః ౤ ప్రవృత్తే శస్త్రసమ్పాతే ధనురుద్యమ్య పాణ్డవః ౤ హృషీకేశం తదా వాక్యమిదమాహ మహీపతే ౥ ౨౦ ౥

భావార్థం

యుద్ధం ప్రారంభమయ్యే వేళ కౌరవులను చూసిన అర్జునుడు తన ధనుస్సు ఎత్తి కృష్ణునితో మాట్లాడాడు.

జీవిత పాఠం

చర్యకు ముందు పరిస్థితిని పూర్తిగా అర్థం చేసుకోవాలి.

21
శ్లోకం 21

అర్జున ఉవాచ ౤ సేనయోరుభయోర్మధ్యే రథం స్థాపయ మేఽచ్యుత ౥ ౨౧ ౥

భావార్థం

రెండు సైన్యాల మధ్య తన రథాన్ని నిలపమని అర్జునుడు కృష్ణునిని కోరాడు.

జీవిత పాఠం

కఠిన నిర్ణయానికి ముందు స్పష్టమైన దృశ్యం కోరాలి.

22
శ్లోకం 22

యావదేతాన్నిరీక్షేఽహం యోద్ధుకామానవస్థితాన్ ౤ కైర్మయా సహ యోద్ధవ్యమస్మిన్ రణసముద్యమే ౥ ౨౨ ౥

భావార్థం

ఎవరితో తాను యుద్ధం చేయాల్సి ఉందో స్పష్టంగా చూడాలని అర్జునుడు కోరుతున్నాడు.

జీవిత పాఠం

ఏ సవాలును ఎదుర్కొంటున్నామో ఖచ్చితంగా తెలుసుకోవాలి.

23
శ్లోకం 23

యోత్స్యమానానవేక్షేఽహం య ఏతేఽత్ర సమాగతాః ౤ ధార్తరాష్ట్రస్య దుర్బుద్ధేర్యుద్ధే ప్రియచికీర్షవః ౥ ౨౩ ౥

భావార్థం

దుర్యోధనుని పక్షాన యుద్ధానికి వచ్చిన వారిని గమనించాలని అర్జునుడు కోరుతున్నాడు.

జీవిత పాఠం

ఘర్షణలో ఉన్న ఉద్దేశాలు, మైత్రులను అర్థం చేసుకోవాలి.

24
శ్లోకం 24

సఞ్జయ ఉవాచ ౤ ఏవముక్తో హృషీకేశో గుడాకేశేన భారత ౤ సేనయోరుభయోర్మధ్యే స్థాపయిత్వా రథోత్తమమ్ ౥ ౨౪ ౥

భావార్థం

అర్జునుడి అభ్యర్థనపై కృష్ణుడు రథాన్ని రెండు సైన్యాల మధ్య నిలిపాడు.

జీవిత పాఠం

జ్ఞాని మనల్ని వాస్తవం నుంచి దాచడు; దాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తాడు.

25
శ్లోకం 25

భీష్మద్రోణప్రముఖతః సర్వేషాం చ మహీక్షితామ్ ౤ ఉవాచ పార్థ పశ్యైతాన్సమవేతాన్కురూనితి ౥ ౨౫ ౥

భావార్థం

భీష్ముడు, ద్రోణుడు, రాజుల ఎదుట రథాన్ని నిలిపి కురువంశస్థులను చూడమని కృష్ణుడు అన్నాడు.

జీవిత పాఠం

కొన్ని సందర్భాల్లో స్పష్టత కోసం వాస్తవాన్ని నేరుగా ఎదుర్కోవాలి.

26
శ్లోకం 26

తత్రాపశ్యత్స్థితాన్పార్థః పితౄనథ పితామహాన్ ౤ ఆచార్యాన్మాతులాన్భ్రాతౄన్పుత్రాన్పౌత్రాన్సఖీంస్తథా ౥ ౨౬ ౥

భావార్థం

అర్జునుడు రెండు వైపులా తండ్రులు, తాతలు, గురువులు, మామలు, సోదరులు, కుమారులు, మనుమలు, మిత్రులను చూశాడు.

జీవిత పాఠం

ఘర్షణలో కూడా ఎదుటివారు మనుషులేనని గుర్తుంచుకోవాలి.

27
శ్లోకం 27

శ్వశురాన్సుహృదశ్చైవ సేనయోరుభయోరపి ౤ తాన్సమీక్ష్య స కౌన్తేయః సర్వాన్బన్ధూనవస్థితాన్ ౥ ౨౭ ౥

భావార్థం

మామగార్లు, శ్రేయోభిలాషులు సహా తన బంధువులందరినీ చూసి అర్జునుడి హృదయం కదిలిపోయింది.

జీవిత పాఠం

కర్తవ్యం, వ్యక్తిగత బంధాలు ఢీకొంటే భావోద్వేగ షాక్ రావచ్చు.

28
శ్లోకం 28

కృపయా పరయావిష్టో విషీదన్నిదమబ్రవీత్ ౤ అర్జున ఉవాచ ౤ దృష్ట్వేమం స్వజనం కృష్ణ యుయుత్సుం సముపస్థితమ్ ౥ ౨౮ ౥

భావార్థం

అపారమైన కరుణ, విషాదంతో నిండిన అర్జునుడు యుద్ధానికి సిద్ధమైన తన స్వజనులను చూస్తున్నానని కృష్ణునితో అంటాడు.

జీవిత పాఠం

కరుణకు వివేకం జత కావాలి.

29
శ్లోకం 29

సీదన్తి మమ గాత్రాణి ముఖం చ పరిశుష్యతి ౤ వేపథుశ్చ శరీరే మే రోమహర్షశ్చ జాయతే ౥ ౨౯ ౥

భావార్థం

తన అవయవాలు బలహీనమవుతున్నాయని, నోరు ఎండిపోతోందని, శరీరం వణుకుతోందని, రోమాలు నిక్కబొడుస్తున్నాయని అర్జునుడు చెబుతాడు.

జీవిత పాఠం

బలమైన భావోద్వేగాలు శరీరాన్నీ ప్రభావితం చేస్తాయి; నిర్ణయానికి ముందు వాటిని గుర్తించాలి.

30
శ్లోకం 30

గాణ్డీవం స్రంసతే హస్తాత్త్వక్చైవ పరిదహ్యతే ౤ న చ శక్నోమ్యవస్థాతుం భ్రమతీవ చ మే మనః ౥ ౩౦ ౥

భావార్థం

గాండీవం చేతిలోనుంచి జారిపోతోంది, చర్మం మండుతోంది, నిలబడలేకపోతున్నాను, మనస్సు తిరుగుతోందని చెబుతాడు.

జీవిత పాఠం

ఒత్తిడి శరీరాన్ని అధిగమించినప్పుడు ముందుగా మనస్సును స్థిరపరచాలి.

31
శ్లోకం 31

నిమిత్తాని చ పశ్యామి విపరీతాని కేశవ ౤ న చ శ్రేయోఽనుపశ్యామి హత్వా స్వజనమాహవే ౥ ౩౧ ౥

భావార్థం

అశుభ సూచనలు కనిపిస్తున్నాయని, స్వజనులను చంపడంలో శ్రేయస్సు కనిపించడం లేదని అర్జునుడు అంటాడు.

జీవిత పాఠం

గందరగోళంలో తిరిగి మార్చలేని నిర్ణయాలు తీసుకోకూడదు.

32
శ్లోకం 32

న కాఙ్క్షే విజయం కృష్ణ న చ రాజ్యం సుఖాని చ ౤ కిం నో రాజ్యేన గోవిన్ద కిం భోగైర్జీవితేన వా ౥ ౩౨ ౥

భావార్థం

విజయం, రాజ్యం, సుఖాలు తనకు అవసరం లేదని, వాటికి అసలు విలువ ఏమిటని ప్రశ్నిస్తాడు.

జీవిత పాఠం

మన విలువలకు విరుద్ధమైన విజయం ఖాళీగా అనిపిస్తుంది.

33
శ్లోకం 33

యేషామర్థే కాఙ్క్షితం నో రాజ్యం భోగాః సుఖాని చ ౤ త ఇమేఽవస్థితా యుద్ధే ప్రాణాంస్త్యక్త్వా ధనాని చ ౥ ౩౩ ౥

భావార్థం

ఎవరి కోసం రాజ్యం, సుఖాలు కోరుకున్నామో వారే ప్రాణాలు, సంపదలను పణంగా పెట్టి యుద్ధంలో నిలిచారని చెబుతాడు.

జీవిత పాఠం

ఏది సాధించాలన్నా దాని వెనుక ఉద్దేశమే సంపదకంటే ముఖ్యమైనది.

34
శ్లోకం 34

ఆచార్యాః పితరః పుత్రాస్తథైవ చ పితామహాః ౤ మాతులాః శ్వశురాః పౌత్రాః శ్యాలాః సమ్బన్ధినస్తథా ౥ ౩౪ ౥

భావార్థం

గురువులు, తండ్రులు, కుమారులు, తాతలు, మామలు, మామగార్లు, మనుమలు, బావమరిదులు, ఇతర బంధువులను పేర్కొంటాడు.

జీవిత పాఠం

పెద్ద నిర్ణయాలు ఫలితాలకే కాదు, మనుషులు మరియు సంబంధాలకు కూడా ప్రభావం చూపుతాయి.

35
శ్లోకం 35

ఏతాన్న హన్తుమిచ్ఛామి ఘ్నతోఽపి మధుసూదన ౤ అపి త్రైలోక్యరాజ్యస్య హేతోః కిం ను మహీకృతే ౥ ౩౫ ౥

భావార్థం

వారు తనను చంపినా తాను వారిని చంపదలచుకోలేదని, మూడు లోకాల రాజ్యం కోసం కూడా కాదు అని చెబుతాడు.

జీవిత పాఠం

ప్రేమ, కర్తవ్యం విరుద్ధంగా లాగినప్పుడు తొందర కాదు, జ్ఞానం అవసరం.

36
శ్లోకం 36

నిహత్య ధార్తరాష్ట్రాన్నః కా ప్రీతిః స్యాజ్జనార్దన ౤ పాపమేవాశ్రయేదస్మాన్హత్వైతానాతతాయినః ౥ ౩౬ ౥

భావార్థం

ధృతరాష్ట్రుని కుమారులను చంపి ఏ సంతోషం వస్తుందని, దాడిచేసేవారైనా వారిని చంపితే పాపం అంటుందని అర్జునుడు అంటాడు.

జీవిత పాఠం

ఎదుటివాడు తప్పు చేసినా మన స్పందనకు నైతిక బాధ్యత ఉంటుంది.

37
శ్లోకం 37

తస్మాన్నార్హా వయం హన్తుం ధార్తరాష్ట్రాన్సబాన్ధవాన్ ౤ స్వజనం హి కథం హత్వా సుఖినః స్యామ మాధవ ౥ ౩౭ ౥

భావార్థం

కాబట్టి బంధువులను చంపడం తగదని, స్వజనులను సంహరించి ఎలా సుఖంగా ఉండగలమని ప్రశ్నిస్తాడు.

జీవిత పాఠం

మన ప్రేమించిన వారిని నాశనం చేసే విజయానికి నిజమైన విలువ ఉండదు.

38
శ్లోకం 38

యద్యప్యేతే న పశ్యన్తి లోభోపహతచేతసః ౤ కులక్షయకృతం దోషం మిత్రద్రోహే చ పాతకమ్ ౥ ౩౮ ౥

భావార్థం

లోభంతో అంధులైన వారు కుటుంబ నాశనం, మిత్రద్రోహంలోని దోషం చూడకపోయినా ప్రమాదం తనకు స్పష్టంగా కనిపిస్తోందని చెబుతాడు.

జీవిత పాఠం

లోభం మనిషిని స్పష్టమైన పరిణామాలకూ అంధుడిని చేయగలదు.

39
శ్లోకం 39

కథం న జ్ఞేయమస్మాభిః పాపాదస్మాన్నివర్తితుమ్ ౤ కులక్షయకృతం దోషం ప్రపశ్యద్భిర్జనార్దన ౥ ౩౯ ౥

భావార్థం

కుటుంబ నాశనం వల్ల కలిగే దోషం తెలిసిన మనం ఈ పాపం నుండి ఎందుకు దూరం కాకూడదని అడుగుతాడు.

జీవిత పాఠం

హానికర పరిణామం తెలిసినప్పుడు మన చర్యను తిరిగి పరిశీలించాలి.

40
శ్లోకం 40

కులక్షయే ప్రణశ్యన్తి కులధర్మాః సనాతనాః ౤ ధర్మే నష్టే కులం కృత్స్నమధర్మోఽభిభవత్యుత ౥ ౪౦ ౥

భావార్థం

కుటుంబం నశిస్తే సనాతన కులధర్మాలు నశించి అధర్మం పెరుగుతుందని చెబుతాడు.

జీవిత పాఠం

పునాదులు నశిస్తే దాని ప్రభావం తక్షణ ఘర్షణకంటే చాలా కాలం ఉంటుంది.

41
శ్లోకం 41

అధర్మాభిభవాత్కృష్ణ ప్రదుష్యన్తి కులస్త్రియః ౤ స్త్రీషు దుష్టాసు వార్ష్ణేయ జాయతే వర్ణసఙ్కరః ౥ ౪౧ ౥

భావార్థం

అధర్మం పెరిగితే కుటుంబవ్యవస్థ దెబ్బతిని తీవ్రమైన సామాజిక అవ్యవస్థ ఏర్పడుతుందని అర్జునుడు భయపడుతున్నాడు.

జీవిత పాఠం

బాధ్యత, నియంత్రణ కూలినప్పుడు సామాజిక అవ్యవస్థ మొదలవుతుంది.

42
శ్లోకం 42

సఙ్కరో నరకాయైవ కులఘ్నానాం కులస్య చ ౤ పతన్తి పితరో హ్యేషాం లుప్తపిణ్డోదకక్రియాః ౥ ౪౨ ౥

భావార్థం

అలాంటి అవ్యవస్థ కుటుంబాన్ని, దాన్ని నాశనం చేసిన వారినీ దెబ్బతీసి పితృకార్యాలు నిర్లక్ష్యం చేయబడతాయని చెబుతాడు.

జీవిత పాఠం

దీర్ఘకాలిక బాధ్యతలను నిర్లక్ష్యం చేయడం భవిష్యత్ తరాలనూ దెబ్బతీస్తుంది.

43
శ్లోకం 43

దోషైరేతైః కులఘ్నానాం వర్ణసఙ్కరకారకైః ౤ ఉత్సాద్యన్తే జాతిధర్మాః కులధర్మాశ్చ శాశ్వతాః ౥ ౪౩ ౥

భావార్థం

ఈ దోషాలు దీర్ఘకాలిక జాతిధర్మాలు, కులధర్మాలను నాశనం చేస్తాయని వాదిస్తాడు.

జీవిత పాఠం

వ్యవస్థలను దెబ్బతీసే చర్యలు ఒక సంఘటనకన్నా చాలా దూరం ప్రభావం చూపుతాయి.

44
శ్లోకం 44

ఉత్సన్నకులధర్మాణాం మనుష్యాణాం జనార్దన ౤ నరకే నియతం వాసో భవతీత్యనుశుశ్రుమ ౥ ౪౪ ౥

భావార్థం

కులధర్మం నశించిన వారికి దీర్ఘకాల దుఃఖం కలుగుతుందని తాను విన్నానని అర్జునుడు అంటాడు.

జీవిత పాఠం

లోతైన విలువలను కాపాడినప్పుడే సంప్రదాయాలు నిలుస్తాయి.

45
శ్లోకం 45

అహో బత మహత్పాపం కర్తుం వ్యవసితా వయమ్ ౤ యద్రాజ్యసుఖలోభేన హన్తుం స్వజనముద్యతాః ౥ ౪౫ ౥

భావార్థం

రాజ్యసుఖాల లోభంతో స్వజనులను చంపడానికి సిద్ధపడటం మహాపాపమని అర్జునుడు విచారిస్తాడు.

జీవిత పాఠం

లోభం తీవ్రమైన తప్పును కూడా సమంజసంగా చూపించగలదు.

46
శ్లోకం 46

యది మామప్రతీకారమశస్త్రం శస్త్రపాణయః ౤ ధార్తరాష్ట్రా రణే హన్యుస్తన్మే క్షేమతరం భవేత్ ౥ ౪౬ ౥

భావార్థం

తాను ఆయుధం లేకుండా ప్రతిఘటించకపోయినా కౌరవులు తనను చంపితే అదే మేలని భావిస్తాడు.

జీవిత పాఠం

ప్రతి మార్గం నైతికంగా అసహ్యంగా అనిపించినప్పుడు వ్యక్తిగత నష్టమే మేలనిపించవచ్చు.

47
శ్లోకం 47

సఞ్జయ ఉవాచ ౤ ఏవముక్త్వాఽర్జునః సంఖ్యే రథోపస్థ ఉపావిశత్ ౤ విసృజ్య సశరం చాపం శోకసంవిగ్నమానసః ౥ ౪౭ ౥

భావార్థం

ఇలా చెప్పి అర్జునుడు ధనుస్సు, బాణాలను విడిచి తీవ్ర విషాదంతో రథంలో కూర్చున్నాడని సంజయుడు చెబుతాడు.

జీవిత పాఠం

మన జ్ఞానం పరిమితమని అంగీకరించినప్పుడు లోతైన మార్గదర్శకత్వానికి ద్వారం తెరుచుకుంటుంది.