ಅನುಶಾಸನ ಪರ್ವ

ಭೀಷ್ಮನ ಉಳಿದ ಕಾಲ ಸೀಮಿತವೆಂದು ತಿಳಿದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚರ್ಚೆ ಈಗ ರಾಜ್ಯಕಾರ್ಯದ ದೊಡ್ಡ ರಚನೆಗಳಿಂದ ದೈನಂದಿನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ನಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.

ತಂದೆತಾಯಿ, ಗುರುಗಳು, ಅತಿಥಿಗಳು, ಅವಲಂಬಿತರು ಮತ್ತು ಗೌರವಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರ ಮೇಲಿನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಭೀಷ್ಮನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾನೂನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತವೆ.

ಹೊರಗಿನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಒಳಗಿನ ಉದ್ದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಅವನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಹಂಕಾರ, ಪ್ರದರ್ಶನ ಅಥವಾ ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸತ್ಕಾರ್ಯಗಳು ನೈತಿಕ ಮೌಲ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಹೀಗಾಗಿ ಅನುಶಾಸನ ಪರ್ವ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮತ್ತು ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ: ಧರ್ಮವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ, ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿದಿನದ ಆಯ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬದುಕಬೇಕು.

ಅನುಶಾಸನ ಪರ್ವದ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗ ದಾನದ ಕುರಿತು ಇದೆ. ದಾನವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಸಂಪತ್ತಿನ ವರ್ಗಾವಣೆ ಅಲ್ಲ; ದಾತ, ಗ್ರಾಹಕ, ವಸ್ತು, ಕಾಲ ಮತ್ತು ಮನೋಭಾವ ಅದರ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಆಹಾರ, ನೀರು, ಭೂಮಿ, ಹಸುಗಳು, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಹಾಯ ರೂಪಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು, ಯೋಗ್ಯ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸದಿರುವುದು ಮುಖ್ಯ.

ಖ್ಯಾತಿಗಾಗಿ ಕೊಡುವ ದಾನಕ್ಕಿಂತ ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಕೊಡುವ ದಾನ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಹೀಗಾಗಿ ದಾನ ಸ್ವಾಮ್ಯಭಾವವನ್ನು ಸಡಿಲಿಸಿ ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ದಾನಧರ್ಮ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಸೇವೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ನೈತಿಕ ಬಳಕೆ ಧರ್ಮಜೀವನದ ಭಾಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನುಶಾಸನ ಪರ್ವ ಅಹಿಂಸೆ, ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಹಾನಿಯಿಂದ ದೂರವಿರುವುದಕ್ಕೆ ವಿಶಾಲ ಗಮನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಜೀವಿಯ ನೋವನ್ನು ತನ್ನ ನೋವಿನಂತೆ ಅಳೆಯುವ ನೈತಿಕ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಭೀಷ್ಮನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹಾನಿ ಕೇವಲ ದೈಹಿಕ ಹಿಂಸೆ ಅಲ್ಲ; ಉದ್ದೇಶ, ಮಾತು ಮತ್ತು ವರ್ತನೆಯ ಮೂಲಕವೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಕರುಣೆ ಎಂದರೆ ನಮ್ಮ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಇತರ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ತಟ್ಟುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದು.

ಅಹಿಂಸೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಶಂಸೆ ಈ ವಿಶಾಲ ಕರುಣೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಿಸ್ತಿನ ಉನ್ನತ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾಣಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಹಾಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಈ ಬೋಧನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಾಢವಾಗಿದೆ. ಅಪಾರ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಈಗ ಉಳಿದವರನ್ನು ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಯ ಪರಮ ಮೌಲ್ಯದ ಕುರಿತು ಚಿಂತಿಸಲು ಕೇಳುತ್ತದೆ.

ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ರೂಪಿಸುವ ಶಿಸ್ತುಗಳು—ವ್ರತ, ಶುದ್ಧತೆ, ಆತಿಥ್ಯ, ಗೌರವ, ಅಧ್ಯಯನ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಸೇವೆ—ಕುರಿತು ಭೀಷ್ಮನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪಾತ್ರಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವು ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಪರಂಪರೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಲೋಕವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ; ಕೆಲವು ನಿಯಮಗಳು ಆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ.

ಶಾಶ್ವತ ನೈತಿಕ ಸೂತ್ರವೆಂದರೆ ಅವಲಂಬನೆ, ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅಸುರಕ್ಷತೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಅಧಿಕಾರ ಅಥವಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಹೊಂದಿರುವವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಿವೆ.

ಹೀಗಾಗಿ ಅನುಶಾಸನ ಪರ್ವ ಸತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ವೀರಕೃತ್ಯವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವನದ ನಡೆನುಡಿಯ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ನೋಡುತ್ತದೆ.

ಅನುಶಾಸನ ಪರ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಸಹಸ್ರನಾಮ ಒಂದು. ಪರಮ ಆರಾಧ್ಯ ಯಾರು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಶ್ರಯ ಯಾವುದು, ಶಾಶ್ವತ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಯಾವ ಸಾಧನೆ ಮುಖ್ಯ ಎಂದು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಭೀಷ್ಮನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಭೀಷ್ಮನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಾವಿರ ನಾಮಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ನಾಮಗಳು ದೈವವನ್ನು ಅನೇಕ ಗುಣಗಳು, ಕಾರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತವೆ.

ನಂತರದ ಹಿಂದೂ ಭಕ್ತಿ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಪಠಣವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತು. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಅಶಾಂತಿಯ ನಂತರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ಸ್ಥಿರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಭೀಷ್ಮನ ಅಂತಿಮ ಬೋಧನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಸಹಸ್ರನಾಮ ನೈತಿಕತೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯನ್ನು ದೈವಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಅಲ್ಲ, ಸತ್ಯ, ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತಿಯ ದೊಡ್ಡ ಜೀವನದ ದಿಕ್ಕಿನ ಭಾಗವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸೂರ್ಯ ಉತ್ತರಾಯಣಕ್ಕೆ ಬರುವ ಶುಭಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಭೀಷ್ಮನು ಬಾಣಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಸೂಕ್ತ ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಕೃಷ್ಣ, ಪಾಂಡವರು, ಹಿರಿಯರು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಅವನ ಸುತ್ತ ಸೇರುತ್ತಾರೆ.

ಅಂತಿಮ ಆಶೀರ್ವಾದ ಮತ್ತು ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಭೀಷ್ಮನು ಸಂಕಲ್ಪಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಳೆಯ ಕುರು ಪೀಳಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದ ಕೊನೆಯ ಮಹಾ ಜೀವಂತ ಸಂಪರ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರ ಅಂತ್ಯವೆಂದು ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಇದನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.

ಗೌರವಪೂರ್ವಕ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ವ್ರತ, ನಿಷ್ಠೆ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ದುಃಖಕರ ನಿರ್ಧಾರಗಳಿಂದ ಕುರು ವಂಶದ ವಿಧಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ ಮಹಾಪುರುಷನು ಕೊನೆಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ರಣಭೂಮಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಭೀಷ್ಮನ ನಿರ್ಗಮನದೊಂದಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ದೀರ್ಘ ಉಪದೇಶ ಸರಣಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಈಗ ಪಾಂಡವರು ಪಿತಾಮಹನ ಜೀವಂತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ಅವನ ಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಬೇಕು.