ఉత్తరకాండం

అయోధ్యకు వచ్చిన మహర్షులు రాక్షసుల ఉద్భవం, విశ్రవసుడు–కుబేరుల వంశం, రావణుడు మరియు అతని సోదరుల జననాన్ని వివరిస్తారు.

రావణుని తపస్సులు, వరాలు, విజయయాత్రలు మరియు ఇంద్రజిత్తు ఎదుగుదలకు దారితీసిన సంఘటనలు చెప్పబడతాయి.

హనుమంతుని బాల్యంలోని అసాధారణ శక్తులు, దివ్యరక్షణలను ఉత్తరకాండం వివరిస్తుంది.

తన శక్తిని ఎప్పటికప్పుడు గుర్తుంచుకోకుండా వచ్చిన శాపం వల్ల కిష్కింధలో జాంబవంతుడు అతనికి మహాశక్తిని గుర్తుచేసిన ఘట్టానికి అర్థం వస్తుంది.

కథ అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చి సీతమ్మ లంకలో ఉన్న విషయంపై ప్రజల్లో ఇంకా అపవాదాలు ఉన్నట్లు రాముడు తెలుసుకుంటాడు.

ఆమె పవిత్రతపై తనకు సందేహం లేకపోయినా గర్భిణి సీతమ్మను ఆశ్రమప్రాంతం వద్ద విడిచి రావాలని లక్ష్మణుడికి ఆజ్ఞాపిస్తాడు.

వాల్మీకి మహర్షి సీతమ్మకు తన ఆశ్రమంలో ఆశ్రయం, రక్షణ ఇస్తాడు.

అక్కడ కుశుడు, లవుడు జన్మిస్తారు. వాల్మీకి వారిని పెంచి విద్యాబోధన చేసి చివరకు రామాయణ గానం నేర్పిస్తాడు.

లవణుని హింస నుంచి రక్షణ కోరుతూ తపస్వులు రాముడిని ఆశ్రయిస్తారు; శత్రుఘ్నుడు యుద్ధానికి అనుమతి పొందుతాడు.

లవణుని సంహరించి మధు నగరంలో పాలన స్థాపిస్తాడు.

ఒక బ్రాహ్మణ బాలుని అకాల మరణాన్ని ఆ కాలపు సామాజిక–ధార్మిక క్రమంలో వచ్చిన భంగంతో కథ అనుసంధానించి రాముడిని కారణం వెతకడానికి పంపుతుంది.

తపస్సు చేస్తున్న శంబూకుడిని రాముడు సంహరిస్తాడు; తరువాత బాలుడు మళ్లీ జీవించినట్లు కథ చెబుతుంది. ఇది ఉత్తరకాండంలోని అత్యంత చర్చనీయమైన ఘట్టాల్లో ఒకటి.

రాముడు మహారాజయాగాల గురించి ఆలోచించిన తరువాత కథ అశ్వమేధం వైపు సాగుతుంది.

విశాలంగా నిర్వహించిన ఈ యాగమే కుశలవులు రామాయణం గానం చేసే వేదికగా మారుతుంది.

వాల్మీకి కుశలవులను అశ్వమేధ సమాగమంలో రామాయణం గానం చేయమని ఆదేశిస్తాడు. రాముడు తన జీవితకథను తన ముందే వింటాడు.

ఈ గానం కవలల రామునితో సంబంధం బయటపడే దిశగా తీసుకెళ్లి సీతమ్మ కథను మళ్లీ రాజసభ మధ్యలోకి తెస్తుంది.

రాముడు సీతమ్మను సభకు రమ్మని కోరగా వాల్మీకి ఆమెను తీసుకువచ్చి పవిత్రతకు సాక్ష్యమిస్తాడు.

సీతమ్మ తన పతివ్రతత్వానికి భూమాతను సాక్షిగా పిలుస్తుంది; భూమి తెరుచుకుని ఆమెను స్వీకరిస్తుంది.

ఒక దివ్యదూత రామునితో రహస్యంగా మాట్లాడేటప్పుడు ఎవరూ అంతరాయం కలిగించకూడదనే కఠిన షరతు పెడతాడు.

దుర్వాసుడు వెంటనే దర్శనం కోరడంతో పెద్ద విపత్తును నివారించేందుకు లక్ష్మణుడు షరతును తెలిసీ లోపలికి వెళ్లి పరిణామాన్ని స్వీకరిస్తాడు.

లక్ష్మణుని తుదిప్రయాణం తరువాత రాముడు తదుపరి తరానికి రాజ్యవ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేసి భౌతిక రాజ్యాధికారాన్ని విడిచిపెట్టేందుకు సిద్ధమవుతాడు.

చివరి ఆజ్ఞలు జారీ చేసి సరయూనది వైపు మహాప్రస్థానానికి బయలుదేరుతాడు; అనేక ప్రజలు, అనుచరులు వెంట సాగుతారు. జయంతో కాక త్యాగంతో ఇతిహాసం ముగుస్తుంది.