ಆದಿ ಪರ್ವ

ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದ ಪವಿತ್ರ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೌನಕ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ ಧರ್ಮಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪುರಾಣ, ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ವಂಶಕಥೆಗಳ ಅಪಾರ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ್ದ ಲೋಮಹರ್ಷಣನ ಪುತ್ರ ಉಗ್ರಶ್ರವ ಸೌತಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಋಷಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಮಹಾನ್ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಬಂದೆ ಎಂದು ವಿಚಾರಿಸಿದರು.

ಸೌತಿ ತಾನು ರಾಜ ಜನಮೇಜಯನ ಸರ್ಪಯಾಗದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೆನೆಂದು, ಅಲ್ಲಿ ವೈಶಂಪಾಯನ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಭಗವಾನ್ ವ್ಯಾಸರ ಆದೇಶದ ಮೇರೆಗೆ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ನಂತರ ಸಮಂತಪಂಚಕ ಮೊದಲಾದ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿ ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದೆನೆಂದನು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಋಷಿಗಳು ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ತಮಗೂ ಹೇಳುವಂತೆ ವಿನಂತಿಸಿದರು.

ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ನಾರಾಯಣ, ನರ ಮತ್ತು ಸರಸ್ವತಿ ದೇವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ‘ಜಯ’ ಎಂಬ ಮಹಾಕಥೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಸೌತಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ವ್ಯಾಸರು ಈ ಮಹಾ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕೇವಲ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಗಳ ಚರಿತ್ರೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ ಜ್ಞಾನಸಾಗರವಾಗಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಲಿಖಿತ ರೂಪಕ್ಕೆ ತರಬೇಕೆಂದು ವ್ಯಾಸರು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದರು ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪರಂಪರೆ ಇದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಲೇಖಕರಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸಲು ಸೂಚಿಸಿದನು. ವ್ಯಾಸರು ವಿರಾಮವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಳಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಬರೆಯುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಗಣಪತಿ ಷರತ್ತು ಇಟ್ಟನು; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿದ ನಂತರವೇ ಬರೆಯಬೇಕು ಎಂದು ವ್ಯಾಸರು ಪ್ರತಿಷರತ್ತು ಇಟ್ಟರು. ಹೀಗೆ ವ್ಯಾಸರು ಗಂಭೀರಾರ್ಥದ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಮಹಾಭಾರತದ ಸ್ವಭಾವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಒಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪೀಳಿಗೆಗಳ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕೋಪ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಾಶಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಇತಿಹಾಸ ತೋರಿಸಲಿದೆ. ‘ಇಲ್ಲಿ ಇರುವದು ಬೇರೆಡೆ ಇರಬಹುದು; ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದದ್ದು ಬೇರೆಡೆ ಸಿಗದಿರಬಹುದು’ ಎಂಬ ವಿಶಾಲ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದ ಋಷಿಗಳ ಮುಂದೆ ಸೌತಿ ಮಹಾಭಾರತ ಮಹಾಕಥೆಯ ದ್ವಾರವನ್ನು ತೆರೆದನು. ಶ್ರೋತರು ಕೇವಲ ವೀರಗಾಥೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಧರ್ಮಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಹೇಗೆ ಯೋಚಿಸಬೇಕು, ಶಕ್ತಿ ಇದ್ದಾಗ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬಬಂಧಗಳು ಯಾವಾಗ ಬಲವಾಗುತ್ತವೆ, ಯಾವಾಗ ದುರ್ಬಲತೆಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿಯಲು ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕಾ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ.

ಸಂಗ್ರಹ ವಿಭಾಗವು ಮಹಾಭಾರತದ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ಮೊದಲೇ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ಭರತ ವಂಶವು ಹೇಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು, ಕುರು ವಂಶದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಪಾಂಡು ಶಾಖೆಗಳು ಹೇಗೆ ರೂಪಗೊಂಡವು, ಪಾಂಡವ–ಕೌರವರ ಬಾಲ್ಯದ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಕೊನೆಗೆ ಮಹಾಯುದ್ಧವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು ಎಂಬ ಪ್ರಮುಖ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಮುಂದೆ ಬರುವ ವನವಾಸ, ಅಜ್ಞಾತವಾಸ, ರಾಜ್ಯಭಾಗದ ವಿವಾದ, ದೌತ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾಘಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸೂಚನೆಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಪಾಂಡವರ ಶೌರ್ಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ದುರ್ಯೋಧನನ ಅಸೂಯೆ, ಶಕುನಿಯ ಕುತಂತ್ರ, ಕರ್ಣನ ನಿಷ್ಠೆ, ಭೀಷ್ಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ದ್ರೋಣನ ಋಣಬದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮುಂದಿನ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಸಂಗ್ರಹವು ಯುದ್ಧದ ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣ, ರಾಜವಂಶಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಧರ ಗುಂಪುಗಳತ್ತವೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹಾಭಾರತವು ಒಂದು ಕುಟುಂಬದ ಕಥೆಯಾಗಿ ಆರಂಭವಾದರೂ, ಆ ಕುಟುಂಬದ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಕ್ರಮೇಣ ಅನೇಕ ರಾಜ್ಯಗಳು, ಗುರುಗಳು, ಮಿತ್ರರು ಮತ್ತು ಯೋಧರನ್ನು ಎರಡು ಪಾಳಯಗಳಿಗೆ ಎಳೆದು ಸಮಸ್ತ ಭಾರತವರ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುವ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ.

ಈ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯ ಸಂದೇಶವೆಂದರೆ ಮಹಾವಿನಾಶ ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಸಣ್ಣ ಅಸೂಯೆಯನ್ನು ಸಮಯದಲ್ಲೇ ತಡೆಯದಿದ್ದರೆ ಅದು ದ್ವೇಷವಾಗುತ್ತದೆ; ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಸಹಿಸಿದರೆ ಅದು ಪದ್ಧತಿಯಾಗಬಹುದು; ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದರೆ ಯುದ್ಧ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಬಹುದು. ಮಹಾಭಾರತವು ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪಾತ್ರಗಳ ಜೀವನದ ಮೂಲಕ ಮರುಮರು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟದಲ್ಲೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಸ್ನೇಹಕ್ಕೆ ನಿಂತ ಕೃಷ್ಣ, ಅಪಾರ ಬಲವಿದ್ದರೂ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿತನಾದ ಭೀಮ, ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ತ್ಯಾಗಮಯ ಪಾತ್ರಗಳು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಆಶೆಯನ್ನು ಉಳಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಭಾರತವು ಪತನದ ಕಥೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ತಪ್ಪುಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಕಥೆಯೂ ಹೌದು.

ಸಂಗ್ರಹ ಮುಗಿಯುವ ವೇಳೆಗೆ ಓದುಗರಿಗೆ ಒಂದು ಮಹಾಯಾನ ಮುಂದೆ ಇದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ವಂಶಾವಳಿ, ಪ್ರೇಮಕಥೆ, ಶಾಪ, ವರ, ರಾಜಕೀಯ, ಯುದ್ಧ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಉಪದೇಶ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಸ್ಪರ ಬೆಸೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ವಿಶಾಲ ರೂಪರೇಖೆ ಈಗ ತೆರೆದಿದೆ; ಮುಂದೆ ಅದರ ಮೂಲ ಕಥೆಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತವೆ.

ಪೌಷ್ಯ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗುರು–ಶಿಷ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಕಥೆಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಆಯೋದಧೌಮ್ಯ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ಅರುಣಿ, ಉಪಮನ್ಯು ಮತ್ತು ವೇದ ಎಂಬ ಶಿಷ್ಯರು ಇದ್ದರು. ಗುರು ನೀಡಿದ ಕೆಲಸ ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟವಾದರೂ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ನಿಷ್ಠೆ, ಗುರು ಮೇಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಜ್ಞಾನ ಪಡೆಯುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಇವರ ಕಥೆಗಳು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಅರುಣಿಯನ್ನು ಹೊಲದಿಂದ ನೀರು ಹೊರಹೋಗದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಕಳುಹಿಸಿದಾಗ ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಅಣೆಕಟ್ಟು ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನೇ ಕಾಲುವೆಗೆ ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಇಟ್ಟು ನೀರಿನ ಹರಿವನ್ನು ತಡೆದನು. ಗುರು ಅವನ ಸಮರ್ಪಣೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದರು. ಗುರುಸೇವೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಆದೇಶವಲ್ಲ, ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಶಿಷ್ಯನ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಅರುಣಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.

ಉಪಮನ್ಯುವಿನ ಕಥೆ ಇನ್ನೂ ಕಠಿಣ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಹಾರದ ಕುರಿತು ಗುರು ವಿಧಿಸಿದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ತೀವ್ರ ಹಸಿವು ಸಹಿಸಿದನು. ಒಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಹಾನಿಕರ ಎಲೆಗಳನ್ನು ತಿಂದ ಪರಿಣಾಮ ದೃಷ್ಟಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಬಾವಿಗೆ ಬಿದ್ದರೂ ಗುರುಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಆರೋಗ್ಯ ಪಡೆದನೆಂದು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ವೇದನೂ ಗುರುಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದು ನಂತರ ಸ್ವತಃ ಗುರುನಾದನು. ಅವನ ಶಿಷ್ಯ ಉತ್ತಂಕನು ಗುರುಪತ್ನಿಗೆ ಬೇಕಿದ್ದ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ತರಲು ಹೊರಟನು. ಪೌಷ್ಯ ರಾಜನ ಸಭೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾಣಿಯ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು; ಆದರೆ ಅವು ತಕ್ಷಕನ ಗಮನ ಸೆಳೆದಾಗ ಅವನ ಪ್ರಯಾಣ ಅಪಾಯಕರವಾಯಿತು.

ತಕ್ಷಕನು ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಕದ್ದಾಗ ಉತ್ತಂಕನು ನಾಗಲೋಕದವರೆಗೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಕೊನೆಗೆ ಅವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು. ಆದರೆ ತಕ್ಷಕನ ಮೇಲಿನ ಕೋಪ ಉಳಿಯಿತು. ನಂತರ ಜನಮೇಜಯನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅವನ ತಂದೆ ಪರೀಕ್ಷಿತನನ್ನು ತಕ್ಷಕ ಕೊಂದ ವಿಷಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಸರ್ಪಯಾಗಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಂಕನ ಆಕ್ರೋಶವೂ ಒಂದಾಯಿತು.

ಈ ವಿಭಾಗವು ಸಣ್ಣ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಘಟನೆಗಳು ಮಹಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಗುರುಸೇವೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಕಥೆ ಕೊನೆಗೆ ಜನಮೇಜಯನ ಸರ್ಪಯಾಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ. ಕರ್ತವ್ಯ, ಕೋಪ ಮತ್ತು ಪ್ರತೀಕಾರಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಪೌಷ್ಯ ಓದುಗರ ಮುಂದೆ ಇಡುತ್ತದೆ.

ಪೌಲೋಮ ವಿಭಾಗವು ಭೃಗು ಮಹರ್ಷಿಯ ವಂಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ವಿಶದವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಶೌನಕನು ತನ್ನ ವಂಶಪರಂಪರೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಸೌತಿ ಭೃಗು, ಪುಲೋಮಾ, ಚ್ಯವನ, ಪ್ರಮತಿ, ರುರು ಮತ್ತು ಪ್ರಮದ್ವರೆಯ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರೀತಿ, ಶಾಪ, ಕೋಪ, ಕ್ಷಮೆ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜೀವನದ ಭಾವಗಳು ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಭೃಗು ಮಹರ್ಷಿಯ ಪತ್ನಿ ಪುಲೋಮೆಯನ್ನು ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಹಿಂದೆ ತಾನು ವಿವಾಹವಾಗಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಮಹಿಳೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅಪಹರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದನು. ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದ ಬಳಿಕ ಅವಳನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದಾಗ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿದ್ದ ಶಿಶು ಅಪಾರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದಿತು. ಆ ಶಿಶುವೇ ಚ್ಯವನ; ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದೆ ರಾಕ್ಷಸನು ನಾಶವಾಯಿತು.

ಅಗ್ನಿ ಸತ್ಯ ಹೇಳಿದ್ದಕ್ಕೆ ಕೋಪಗೊಂಡ ಭೃಗು ಅವನಿಗೆ ‘ಸರ್ವಭಕ್ಷಕ’ನಾಗುವ ಶಾಪ ನೀಡಿದರು. ದುಃಖಗೊಂಡ ಅಗ್ನಿ ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದಾಗ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಂಕಟ ಉಂಟಾಯಿತು. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅಗ್ನಿಯ ಪವಿತ್ರ ಸ್ವಭಾವ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ ನೀಡಿದನು. ಸತ್ಯ ಹೇಳುವುದೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಸಂದರ್ಭ, ಪರಿಣಾಮ ಮತ್ತು ಕೋಪ ಎಷ್ಟು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ.

ಚ್ಯವನನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ರುರು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಅವನು ಅಪೂರ್ವ ಸೌಂದರ್ಯದ ಪ್ರಮದ್ವರೆಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸಿದನು. ವಿವಾಹಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಸರ್ಪದ ಕಚ್ಚುವಿಕೆಯಿಂದ ಅವಳು ಮರಣ ಹೊಂದಿದಳು. ರುರು ತನ್ನ ಆಯುಷ್ಯದ ಅರ್ಧವನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ನೀಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ದೈವಕೃಪೆಯಿಂದ ಪ್ರಮದ್ವರೆ ಪುನರ್ಜೀವ ಪಡೆದಳು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರೂ ವಿವಾಹವಾದರು.

ಆದರೆ ಪ್ರಿಯತಮೆಯನ್ನು ಸರ್ಪದ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ನೋವು ರುರುವಿನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸರ್ಪಜಾತಿಯ ಮೇಲಿನ ತೀವ್ರ ದ್ವೇಷವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿತು. ಕಂಡ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಾವನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಲು ಅವನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು. ಒಂದು ಬಾರಿ ಹಾನಿಯಿಲ್ಲದ ದುಂಡುಭ ಎಂಬ ಸರ್ಪವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಮುಂದಾದಾಗ ಅದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತ ಋಷಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿತು. ಆ ಋಷಿ ಅವನಿಗೆ ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತೀಕಾರದ ಕುರಿತು ಬೋಧಿಸಿದನು.

ಇದರಿಂದ ಕೋಪಕ್ಕೂ ಮಿತಿ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ರುರು ಅರಿತುಕೊಂಡನು. ಪೌಲೋಮ ವಿಭಾಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ವಂಶಕಥೆ ಆಸ್ತೀಕನ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಪಯಾಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವೈಯಕ್ತಿಕ ನೋವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಾತಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರತೀಕಾರವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ಈ ವಿಭಾಗದ ಬಲವಾದ ಸಂದೇಶ.

ಆಸ್ತೀಕ ವಿಭಾಗವು ಆದಿ ಪರ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾಲ ಕಥಾಸಮೂಹಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಕದ್ರು–ವಿನತೆಯ ಸ್ಪರ್ಧೆ, ಗರುಡನ ಜನನ, ನಾಗವಂಶ, ಅಮೃತಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಶೇಷ–ವಾಸುಕಿಯ ಕಥೆಗಳು, ಪರೀಕ್ಷಿತನ ಮರಣ ಮತ್ತು ಜನಮೇಜಯನ ಸರ್ಪಯಾಗ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕೊನೆಗೆ ಆಸ್ತೀಕ ಮಹರ್ಷಿಯ ಮೂಲಕ ಒಂದೇ ಕಥಾಪ್ರವಾಹವಾಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ.

ದಕ್ಷಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪುತ್ರಿಯರಾದ ಕದ್ರು ಮತ್ತು ವಿನತೆ ಕಶ್ಯಪ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ವರ ಕೇಳುವಂತೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಕದ್ರು ಸಾವಿರ ನಾಗಪುತ್ರರನ್ನು ಕೇಳಿದಳು; ವಿನತೆ ಇಬ್ಬರು ಅಪಾರ ಬಲಶಾಲಿ ಪುತ್ರರನ್ನು ಕೇಳಿದಳು. ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಾಗರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ವಿನತೆ ಆತುರದಿಂದ ಒಂದು ಮೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಒಡೆದ ಕಾರಣ ಅರುಣನು ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜನಿಸಿದನು; ನಂತರ ಹುಟ್ಟಿದ ಗರುಡನು ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದನು.

ಉಚ್ಚೈಶ್ರವಸ್ ಕುದುರೆಯ ಬಾಲದ ಬಣ್ಣದ ಬಗ್ಗೆ ಕದ್ರು–ವಿನತೆ ಪಣ ತೊಟ್ಟರು. ತನ್ನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕದ್ರು ನಾಗಪುತ್ರರನ್ನು ಮೋಸ ಮಾಡಲು ಕೇಳಿದಳು. ಆದೇಶ ಪಾಲಿಸದವರಿಗೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಜನಮೇಜಯನ ಸರ್ಪಯಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುವ ಶಾಪ ನೀಡಿದಳು. ಈ ಶಾಪವೇ ನಂತರದ ಮಹಾಸಂಕಟದ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಯಿತು.

ವಿನತೆಯನ್ನು ದಾಸ್ಯದಿಂದ ಬಿಡಿಸಲು ಗರುಡನು ನಾಗರು ಕೇಳಿದ ಅಮೃತವನ್ನು ತರಲು ಹೊರಟನು. ಅನೇಕ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಅಮೃತಕಲಶವನ್ನು ಪಡೆದನು. ವಿಷ್ಣು ಗರುಡನ ಮಹಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ತನ್ನ ವಾಹನವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು; ಇಂದ್ರನೊಂದಿಗೂ ಒಪ್ಪಂದವಾಯಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಅಮರತ್ವ ಸಿಗದೆ, ವಿನತೆ ಮುಕ್ತಳಾಗುವಂತೆ ಘಟನೆಗಳು ನಡೆದವು.

ಶೇಷನು ಸಹೋದರರ ದುರ್ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಅಸಹ್ಯಪಟ್ಟು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಅವನ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಬ್ರಹ್ಮನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಧರಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿದನು. ವಾಸುಕಿಯು ಕದ್ರುವಿನ ಶಾಪದಿಂದ ನಾಗವಂಶವನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಮಾರ್ಗ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದನು. ಜರತ್ಕಾರು ಋಷಿ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ಜರತ್ಕಾರುವಿಗೆ ಜನಿಸುವ ಪುತ್ರನು ಸರ್ಪಯಾಗವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ದಿವ್ಯವಾಣಿಯನ್ನು ಅವನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು.

ಆ ದಂಪತಿಗೆ ಆಸ್ತೀಕನು ಜನಿಸಿದನು. ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಲ್ಲೇ ವೇದವಿದ್ಯೆ, ಧರ್ಮಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಪಟುತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಶೃಂಗಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ರಾಜ ಪರೀಕ್ಷಿತನು ತಕ್ಷಕನ ಕಚ್ಚುವಿಕೆಯಿಂದ ಮರಣ ಹೊಂದಿದನು. ಅವನ ಪುತ್ರ ಜನಮೇಜಯನು ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸರ್ಪಯಾಗ ಆರಂಭಿಸಿದನು; ಮಂತ್ರಬಲದಿಂದ ಅನೇಕ ನಾಗರು ಯಾಗಾಗ್ನಿಗೆ ಬೀಳತೊಡಗಿದರು.

ತಕ್ಷಕನನ್ನೂ ಅಗ್ನಿಯತ್ತ ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಆಸ್ತೀಕನು ಯಾಗಶಾಲೆಗೆ ಬಂದನು. ಅವನ ಜ್ಞಾನ, ವಿನಯ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ ಜನಮೇಜಯನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸಿದವು. ವರ ಕೇಳುವಂತೆ ರಾಜ ಹೇಳಿದಾಗ ‘ಈ ಸರ್ಪಯಾಗವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ’ ಎಂದು ಆಸ್ತೀಕ ಕೇಳಿದನು. ಕೊಟ್ಟ ಮಾತಿಗೆ ಬದ್ಧನಾದ ಜನಮೇಜಯ ಯಾಗವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ನಾಗವಂಶವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿದನು.

ಆಸ್ತೀಕನ ಕಥೆ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕೂ ಮಿತಿ ಬೇಕೆಂದು ಮಹಾಭಾರತ ನೀಡುವ ಮೊದಲ ಮಹಾಬೋಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ತಂದೆಯ ಮರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಜನಮೇಜಯನ ದುಃಖ ಸಮಂಜಸವಾದರೂ, ಒಬ್ಬನ ತಪ್ಪಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಾತಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಕೋಪವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬಲ್ಲ ಜ್ಞಾನವೂ ಶೌರ್ಯವೇ ಎಂದು ಆಸ್ತೀಕನು ತೋರಿಸಿದನು.

ಆದಿವಂಶಾವತರಣ ವಿಭಾಗವು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿದ ಅಧರ್ಮದ ಭಾರ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ದೈವಾಂಶಗಳು ಮಾನವ ವಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರನ್ನು ಕೇವಲ ರಾಜವಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದವರಾಗಿಯೂ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ.

ದುಷ್ಟ ರಾಜರ ಭಾರವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗದೆ ಭೂದೇವಿ ದೇವತೆಗಳ ಶರಣಾದಳು ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಪಾಂಡವರು, ಕೌರವರು, ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಮಹಾವೀರರ ಜನನಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಅರ್ಥ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ದೈವಾಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಮಾನವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಮಹಾಭಾರತ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾತ್ರಗಳ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ತಪ್ಪು, ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ದ್ರೋಹಗಳು ಅವರದೇ ಕೃತ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ದೈವಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಕಥೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ; ಧರ್ಮನಿರ್ಣಯ ಮಾತ್ರ ಮಾನವ ಆಯ್ಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ.

ವಂಶಾವಳಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ರಾಜರು, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ದೈವಾಂಶಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಹೇಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ವಿಭಾಗ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಭರತ, ಯದು, ಪಾಂಚಾಲ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಇತರ ವಂಶಗಳು ಮುಂದೆ ಒಂದೇ ಮಹಾಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸೇರುವಂತೆ ಕಥೆಯ ಜಾಲವನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧವು ಎರಡು ಕುಟುಂಬಗಳ ಆಸ್ತಿ ವಿವಾದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಕೊಂಡ ಅಧರ್ಮ, ಅಹಂಕಾರ, ಕರ್ತವ್ಯ ವೈಫಲ್ಯ ಮತ್ತು ದೈವಿಕ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಘಟನೆಗಳು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಲೋಕಧರ್ಮದ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ.

ಆದಿವಂಶಾವತರಣದ ನಂತರ ಕಥೆ ನೇರವಾಗಿ ಕುರು ವಂಶದ ಜನನಗಳತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಾದ ದೈವಿಕ ಮತ್ತು ವಂಶಪರ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಈಗ ಶಂತನು, ಭೀಷ್ಮ, ಸತ್ಯವತಿ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಪಾಂಡು, ವಿದುರ, ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ಕೌರವರ ಜೀವನಗಳಲ್ಲಿ ರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಸಂಭವ ವಿಭಾಗವು ಆದಿ ಪರ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಣಾಯಕ ವಂಶಕಥೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜ ಶಂತನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾದದ್ದು, ದೇವವ್ರತನ ಜನನ ಮತ್ತು ನಂತರ ದೇವವ್ರತನು ಮಾಡಿದ ಭೀಕರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ‘ಭೀಷ್ಮ’ನಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದದ್ದು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕುರು ವಂಶದ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ಮೊದಲ ಮಹತ್ವದ ತಿರುವುಗಳು.

ನಂತರ ಶಂತನು ಸತ್ಯವತಿಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಲು ಬಯಸಿದಾಗ, ಅವಳ ತಂದೆ ಸತ್ಯವತಿಯ ಮಕ್ಕಳೇ ಸಿಂಹಾಸನಾರೂಢರಾಗಬೇಕು ಎಂಬ ಷರತ್ತು ಇಟ್ಟನು. ತಂದೆಯ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ದೇವವ್ರತನು ರಾಜ್ಯಹಕ್ಕನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಜೀವಮಾನ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಆ ಭಯಾನಕ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭೀಷ್ಮ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ತ್ಯಾಗ ಮಹತ್ತರವಾದರೂ ಅದೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮುಂದೆ ವಂಶದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು.

ಸತ್ಯವತಿಗೆ ಚಿತ್ರಾಂಗದ ಮತ್ತು ವಿಚಿತ್ರವೀರ್ಯ ಜನಿಸಿದರು. ವಾರಸುದಾರರ ಸಂಕಟ ಉಂಟಾದಾಗ ವ್ಯಾಸರ ಮೂಲಕ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಪಾಂಡು ಮತ್ತು ವಿದುರ ಜನಿಸಿದರು. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಪಾಂಡು ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು. ಪಾಂಡುವಿಗೆ ಬಂದ ಶಾಪದಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತಾನ ಹೊಂದಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಕುಂತಿಗೆ ದುರ್ವಾಸ ಮಹರ್ಷಿ ನೀಡಿದ ಮಂತ್ರದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಸಂತಾನ ಪಡೆಯುವ ವರವಿತ್ತು. ಧರ್ಮದೇವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ವಾಯುದೇವನಿಂದ ಭೀಮ, ಇಂದ್ರನಿಂದ ಅರ್ಜುನ ಜನಿಸಿದರು. ಮಾದ್ರಿಗೆ ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವ ಜನಿಸಿದರು. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಗಾಂಧಾರಿಗೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ನೂರು ಪುತ್ರರು, ದುರ್ಯೋಧನನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ, ಮತ್ತು ದುಶ್ಶಲಾ ಎಂಬ ಪುತ್ರಿ ಜನಿಸಿದರು.

ಪಾಂಡುವಿನ ಮರಣದ ನಂತರ ಕುಂತಿ ಐದು ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಬಂದಳು. ಪಾಂಡವರು–ಕೌರವರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬೆಳೆದರೂ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಪರ್ಧೆ ತೀವ್ರವಾಯಿತು. ಭೀಮನ ಬಲಕ್ಕೆ ಹೆದರಾದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅವನಿಗೆ ವಿಷ ನೀಡಿ ಗಂಗೆಗೆ ಎಸೆಯಲು ಯತ್ನಿಸಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಘಟನೆ ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಭೀಮನು ಬದುಕಿ ನಾಗಲೋಕದ ಅನುಭವದಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿ ಮರಳಿದನು.

ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು ಮತ್ತು ನಂತರ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ ಬೋಧಿಸಿದರು. ಅರ್ಜುನನ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆ ದ್ರೋಣರ ವಿಶೇಷ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದವು. ಏಕಲವ್ಯನ ಕಥೆ ಗುರುಭಕ್ತಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭೆಯ ಕುರಿತು ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತದೆ. ಶಸ್ತ್ರಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಕರ್ಣನು ಬಂದು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸವಾಲು ಹಾಕಿದಾಗ ಕಥೆಗೆ ಹೊಸ ತೀವ್ರತೆ ಸೇರಿತು. ದುರ್ಯೋಧನನು ತಕ್ಷಣ ಕರ್ಣನನ್ನು ಅಂಗರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಜೀವಮಾನ ಸ್ನೇಹ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು.

ದ್ರೋಣರ ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ದ್ರುಪದನನ್ನು ಜಯಿಸಿದ ನಂತರ ಪಾಂಡವರ ಖ್ಯಾತಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿತು. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಏರಿದಂತೆ ದುರ್ಯೋಧನನ ಅಸೂಯೆ ತೀವ್ರವಾಯಿತು. ಕುಟುಂಬದ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಈಗ ಪ್ರಾಣಹಾನಿಕರ ಕುತಂತ್ರಗಳತ್ತ ಸಾಗಿತು. ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಜತುಗ್ರಿಹ ಘಟನೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ.

ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಯುದ್ಧಕೌಶಲ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದು ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಳವಳಗೊಳಿಸಿತು. ಶಕುನಿ, ಕರ್ಣ, ದುಶ್ಶಾಸನ ಮೊದಲಾದ ಆಪ್ತರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಪಾಂಡವರನ್ನು ನೇರ ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ದೂರ ಮಾಡುವ ಕುತಂತ್ರವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿದನು. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ವಾರಣಾವತದ ಉತ್ಸವಕ್ಕೆ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.

ಪುರೋಚನ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರನಿಗೆ ಲಕ್ಕ, ತುಪ್ಪ, ಎಣ್ಣೆ, ರೆಸಿನ್ ಮೊದಲಾದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಹೊತ್ತಿ ಉರಿಯುವ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಭವ್ಯ ಭವನ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಲಾಯಿತು. ಹೊರಗೆ ರಾಜಮಹಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ಒಳಗೆ ಅದು ಅಗ್ನಿಪಾಶವಾಗಿತ್ತು. ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿ ಕುಂತಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದೇ ಯೋಜನೆ.

ವಿದುರನು ಅಪಾಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಅರಿತನು. ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಸಂಕೇತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿದನು—ಬೆಂಕಿ ಬರುವ ಮುನ್ನ ಹೊರಬರುವ ದಾರಿ ತಿಳಿದವನು ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಆ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡನು.

ವಿದುರನು ಕಳುಹಿಸಿದ ನಿಪುಣನು ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಭೂಗರ್ಭ ಸುರಂಗ ತೋಡಿದನು. ಅನುಮಾನ ಬರದಂತೆ ಪಾಂಡವರು ಪುರೋಚನನನ್ನು ನಂಬುವಂತೆ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಸೂಕ್ತ ಸಮಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯಿದರು. ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಭವನಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ತಗುಲಿದಾಗ ಅವರು ಸುರಂಗದ ಮೂಲಕ ಪಾರಾದರು. ಅವಶೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಇತರ ಶವಗಳು ಸಿಕ್ಕ ಕಾರಣ ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ಕುಂತಿ ಸತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ಎಲ್ಲರೂ ನಂಬಿದರು.

ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಜನರು ದುಃಖಪಟ್ಟರು; ಕುತಂತ್ರಕಾರರು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದುಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ವಿದುರನು ಪಾಂಡವರು ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದಾರೆಂಬ ಸಂಕೇತ ತಿಳಿದು ಮೌನವಾಗಿದ್ದನು. ಕೆಲಕಾಲ ಅವರ ‘ಮರಣ’ದ ಸುದ್ದಿಯೇ ಅವರಿಗೆ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಬದುಕುವ ರಕ್ಷಣೆಯಾಯಿತು.

ಈ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ವಿದುರನ ದೂರದೃಷ್ಟಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ನೇರ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಜ್ಞಾನ, ಸಮಯೋಚಿತತೆ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯ ಸಂವಹನದಿಂದ ಜೀವ ಉಳಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಅವನು ತೋರಿಸಿದನು. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ದುರ್ಯೋಧನನ ಅಸೂಯೆ ಈಗ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಕೊಲೆ ಯತ್ನವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿತ್ತು.

ಜತುಗ್ರಿಹದಿಂದ ಪಾರಾದ ಪಾಂಡವರು ಕುಂತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದರು. ದಣಿದು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಂಬ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಾನವರ ವಾಸನೆ ಕಂಡು ಅವರನ್ನು ಆಹಾರವಾಗಿ ತರಲು ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ಹಿಡಿಂಬಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು.

ಹಿಡಿಂಬಿ ಪಾಂಡವರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಭೀಮನನ್ನು ಕಂಡ ತಕ್ಷಣ ಅವನ ಬಲ, ರೂಪ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತಳಾದಳು. ಅಣ್ಣನ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ಅಪಾಯದ ಬಗ್ಗೆ ಭೀಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ ತಕ್ಷಣ ತೆರಳುವಂತೆ ಕೇಳಿದಳು. ಆದರೆ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಸಹೋದರರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭೀಮ ಹೇಳಿದನು.

ತಡವಾದುದನ್ನು ಕಂಡ ಹಿಡಿಂಬನು ಸ್ವತಃ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪದಿಂದ ಭೀಮನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು. ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಭೀಕರ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಭೀಮನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕುಟುಂಬದಿಂದ ದೂರ ಕೊಂಡೊಯ್ದು ಕೊನೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು.

ಹಿಡಿಂಬಿ ನಂತರ ಕುಂತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಭೀಮನನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಲು ಅನುಮತಿ ಕೇಳಿದಳು. ಕುಂತಿ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರರ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ನಿಯಮಗಳಡಿ ಭೀಮನು ಅವಳೊಂದಿಗೆ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು. ಅವರಿಗೆ ಘಟೋತ್ಕಚ ಜನಿಸಿದನು; ಅವನು ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಲ್ಲೇ ಅಪಾರ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿ, ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಪಾಂಡವರ ನೆರವಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆಂದು ಮಾತುಕೊಟ್ಟನು.

ಘಟೋತ್ಕಚನ ಜನನ ನಂತರದ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದಿ ಪರ್ವದ ಸಣ್ಣ ಅರಣ್ಯಘಟ್ಟದಂತೆ ಕಾಣುವ ಈ ಘಟನೆ ಮುಂದೆ ಕರ್ಣನು ತನ್ನ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಸಣ್ಣ ಪರಿಚಯಗಳೂ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪರಿಣಾಮ ತರಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಉದಾಹರಣೆ.

ಹಿಡಿಂಬ ವಧದಲ್ಲಿ ಭೀಮನ ದೈಹಿಕ ಬಲ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕುಟುಂಬರಕ್ಷಣೆಯ ಮನೋಭಾವವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹಿಡಿಂಬಿಯ ಆಯ್ಕೆ ಜನ್ಮಕ್ಕಿಂತ ವರ್ತನೆ ಮುಖ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ—ರಾಕ್ಷಸ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಕರುಣೆಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಳು; ಹಿಡಿಂಬನು ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡನು.

ಏಕಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಗುರುತನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದ ಪಾಂಡವರು ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕುಟುಂಬದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ಭಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ತಂದ ಆಹಾರವನ್ನು ಕುಂತಿ ಹಂಚುತ್ತಿದ್ದಳು; ಭೀಮನ ದೇಹಬಲದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಲು ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹೊರಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವನದಂತೆ ಕಂಡರೂ ಪಟ್ಟಣದ ಮೇಲೆ ಬಕಾಸುರನ ಭಯ ಆವರಿಸಿತ್ತು.

ಬಕಾಸುರನು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದು ಪಟ್ಟಣದ ಜನರಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತರುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನೇ ಬಲಿಯಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕುಟುಂಬವೂ ತನ್ನ ಸರದಿ ಬಂದಾಗ ಒಬ್ಬರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದ ಕುಟುಂಬದ ಸರದಿ ಬಂದಾಗ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ದುಃಖ ಆವರಿಸಿತು.

ಅವರ ಕಷ್ಟ ತಿಳಿದ ಕುಂತಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಭೀಮನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು. ಅತಿಥಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದ ಬದಲು ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು ಪಾಪವೆಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮೊದಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭೀಮನ ಬಲ ತಿಳಿದಿದ್ದ ಕುಂತಿ ಅವನಿಗೆ ಅಪಾಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಧೈರ್ಯ ನೀಡಿ, ವಿಷಯವನ್ನು ರಹಸ್ಯವಾಗಿರಿಸಲು ಕೇಳಿದಳು.

ಭೀಮನು ಬಕಾಸುರನಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಕಿದ್ದ ಆಹಾರವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಹೊರಟನು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗಾಗಿ ಕಾಯದೆ ತಾನೇ ಆಹಾರ ತಿನ್ನಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಬಂದ ಬಕಾಸುರನು ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರೂ ಭೀಮನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ಊಟ ಮುಗಿಸಿ ನಂತರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದನು.

ಭೀಕರ ಹೋರಾಟದ ನಂತರ ಭೀಮನು ಬಕಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಅವನ ಶವವನ್ನು ಪಟ್ಟಣದ ಬಾಗಿಲ ಬಳಿ ಬಿಟ್ಟನು. ಮುಂದಿನ ದಿನ ಜನರು ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟರು; ವರ್ಷಗಳ ಭಯ ಒಂದೇ ಸಾರಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಆದರೆ ಪಾಂಡವರ ಗುರುತು ಹೊರಬರಬಾರದೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿಜವಾದ ರಕ್ಷಕನ ಹೆಸರು ರಹಸ್ಯವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು.

ಬಕ ವಧದಲ್ಲಿ ಭೀಮನ ಶೌರ್ಯ ಜನರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದ ಕುಟುಂಬದ ಋಣ ತೀರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ನಿರಪರಾಧಿಗಳ ನೋವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದು ಅವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗೌರವ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಶಕ್ತಿ ಸ್ವಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿಂತ ದುರ್ಬಲರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಬಳಸಿದಾಗ ಅದರ ನಿಜವಾದ ಮೌಲ್ಯ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ.

ಏಕಚಕ್ರದ ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ಪಾಂಚಾಲದತ್ತ ಸಾಗುವಾಗ ಅನೇಕ ಕಥೆಗಳು, ವಂಶಪರಂಪರೆಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಈ ವಿಭಾಗವು ಒಂದೇ ಘಟನೆಯಲ್ಲ; ದ್ರೌಪದಿಯ ಜನನದ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ದ್ರೋಣ–ದ್ರುಪದ ವೈಮನಸ್ಸು, ವಸಿಷ್ಠ–ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಕಥೆಗಳು ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಉಪಕಥೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ದ್ರುಪದನು ದ್ರೋಣನಿಂದ ಅನುಭವಿಸಿದ ಅವಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಲು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದನು. ದ್ರೋಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದಾಗ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಜನಿಸಿದನು; ಅದೇ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಅಪೂರ್ವ ಸೌಂದರ್ಯದ ಕೃಷ್ಣಾ ಅಂದರೆ ದ್ರೌಪದಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಳಾದಳು. ಅವಳ ಭವಿಷ್ಯ ಕುರು ವಂಶದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಬದಲಾವಣೆ ತರಲಿದೆ ಎಂಬ ಸೂಚನೆ ದೊರೆಯಿತು.

ಪಾಂಡವರು ಪಾಂಚಾಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ರಾತ್ರಿ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರರಥ ಎಂಬ ಗಂಧರ್ವನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ತನ್ನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ಅಲ್ಲಿ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಅವನು ವಿರೋಧಿಸಿದ ಕಾರಣ ಸಂಘರ್ಷವಾಯಿತು. ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಕೌಶಲ್ಯದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಜಯಿಸಿದರೂ ಕೊಲ್ಲದೆ ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಶತ್ರುತ್ವ ಸ್ನೇಹವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿದೆ.

ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರರಥನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಗಂಧರ್ವ ವಿದ್ಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಚಾಕ್ಷುಷೀ ವಿದ್ಯೆಯಂತಹ ಜ್ಞಾನ ನೀಡಿದನು. ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಪುರೋಹಿತನ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಧೌಮ್ಯ ಋಷಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲು ಸೂಚಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಅವರ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬಲ ದೊರೆಯಿತು.

ತಪತಿ–ಸಂವರಣರ ಕಥೆ, ವಸಿಷ್ಠ ಮಹರ್ಷಿಯ ಸಹನೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸಂಘರ್ಷಗಳಂತಹ ಉಪಕಥೆಗಳು ಧರ್ಮ, ಕ್ಷಮೆ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ರಾಜಧರ್ಮದ ವಿಶಾಲ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಮಹಾಭಾರತವು ಮುಖ್ಯ ಕಥೆಯ ಮಧ್ಯೆ ಇಂತಹ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೂ ಓದುಗರಿಗೂ ಪೂರ್ವಜ್ಞಾನ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಚೈತ್ರರಥ ವಿಭಾಗ ಮುಗಿಯುವಾಗ ಪಾಂಡವರು ದ್ರೌಪದಿಯ ಸ್ವಯಂವರಕ್ಕೆ ತೆರಳಲು ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಗುಪ್ತ ಜೀವನ ನಡೆಸಿದ ಅವರು ಮತ್ತೆ ರಾಜಕೀಯದ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿದ್ದಾರೆ. ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಜಗತ್ತು ಮರುಗುರುತಿಸುವ ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ವೇದಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಜ ದ್ರುಪದನು ತನ್ನ ಪುತ್ರಿ ದ್ರೌಪದಿಗಾಗಿ ಸ್ವಯಂವರ ಘೋಷಿಸಿದನು. ಅನೇಕ ದೇಶಗಳಿಂದ ರಾಜರು, ರಾಜಕುಮಾರರು ಮತ್ತು ಮಹಾವೀರರು ಪಾಂಚಾಲ ರಾಜಧಾನಿಗೆ ಬಂದರು. ಪಾಂಡವರು ಇನ್ನೂ ತಮ್ಮ ನಿಜ ಗುರುತನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಸಭೆಗೆ ಹೋದರು. ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಬಲರಾಮರೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದು ಅವರನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರು.

ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ಬಿಲ್ಲುಗಾರಿಕೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ ಇತ್ತು. ಭಾರವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎತ್ತಿ ನಾರು ಕಟ್ಟಿ, ಕೆಳಗಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವನ್ನು ನೋಡಿ ಮೇಲಿನ ತಿರುಗುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ಭೇದಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೀರರು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಗುರಿ ಸಾಧಿಸಲಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಣನು ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ ಕೆಲವು ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಅವನ ಜನ್ಮಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪಾಠಭೇದಗಳಿರುವ ಈ ಘಟನೆ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಚರ್ಚೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವೇಷದ ಅರ್ಜುನನು ಗುರುಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎತ್ತಿ ಗುರಿಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಭೇದಿಸಿದನು.

ದ್ರೌಪದಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ವರಮಾಲೆ ಹಾಕಿದಳು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಂತೆ ಕಾಣುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಮೀರಿ ಸಾಧಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಗದ್ದಲವಾಯಿತು; ಕೆಲ ರಾಜರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂದಾದರು. ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಭೀಮ ಅವರನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಕೃಷ್ಣನು ಇವರು ನಿಜವಾಗಿ ಜೀವಂತ ಪಾಂಡವರು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದನು.

ತಮ್ಮ ವಾಸಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಪಾಂಡವರು ‘ಭಿಕ್ಷೆ ತಂದಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು ಕುಂತಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಒಳಗೆ ಏನೆಂದು ನೋಡದೆ ‘ಎಲ್ಲರೂ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಿ’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು. ಆ ಅನೈಚ್ಛಿಕ ಮಾತು ಅಪರೂಪದ ಧರ್ಮಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು—ದ್ರೌಪದಿ ಐದು ಸಹೋದರರನ್ನೂ ಹೇಗೆ ವಿವಾಹವಾಗಬಹುದು? ಮುಂದಿನ ವೈವಾಹಿಕ ವಿಭಾಗ ಇದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಯಂವರವು ಪಾಂಡವರ ಜೀವನದ ಮಹತ್ವದ ತಿರುವಾಯಿತು. ಜತುಗ್ರಿಹದಲ್ಲಿ ಸತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ಭಾವಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು ಈಗ ದ್ರುಪದನಂತಹ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ರಾಜನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದರು. ಅವರು ಜೀವಂತವೆಂಬುದು ಜಗತ್ತಿಗೆ ತಿಳಿದು ಕುರು ರಾಜಕೀಯದ ಶಕ್ತಿಸಮೀಕರಣ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬದಲಾಗಿತು.

ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗೆ ಪಾಂಡವರು ಮನೆಗೆ ಬಂದ ನಂತರ ಕುಂತಿ ಅನೈಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ‘ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಗಂಭೀರ ಧರ್ಮಸಂಕಟಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿತು. ತಾಯಿಯ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಗಬಾರದು; ಆದರೆ ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆ ಐದು ಸಹೋದರರನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ ಅಲ್ಲ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ತುರ್ತು ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡದೆ ಹಿರಿಯರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು.

ದ್ರುಪದನು ಮೊದಲಿಗೆ ಈ ವಿವಾಹದ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರ ಸಂಶಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಪುತ್ರಿಯ ಭವಿಷ್ಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ರಾಜವಂಶದ ಗೌರವವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು ಬಂದು ಪೂರ್ವಜನ್ಮ, ದೈವಿಕ ನಿಯತಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಧರ್ಮಸಂದರ್ಭಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಿದರು. ನಂತರ ದ್ರುಪದನು ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು.

ದ್ರೌಪದಿ ಐದು ಪಾಂಡವರನ್ನೂ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವಾಹವಾದಳು. ಸಹೋದರರ ನಡುವೆ ಅಸೂಯೆ ಅಥವಾ ಸಂಘರ್ಷ ಉಂಟಾಗದಂತೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ದ್ರೌಪದಿ ಒಬ್ಬ ಸಹೋದರನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದಾಗ ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಆ ಗೃಹಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ನಿಯಮವೇ ಮುಂದೆ ಅರ್ಜುನನ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.

ಈ ವಿವಾಹ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಪಾಂಚಾಲ ರಾಜ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಬಲವಾದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ಬಾಂಧವ್ಯ ನೀಡಿತು. ದ್ರುಪದನು ಅವರ ಮಿತ್ರನಾದನು; ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಸಂಬಂಧಿಯಾದನು. ಕುರು ಸಭೆಗೆ ಇದು ದೊಡ್ಡ ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಂಡವರು ಈಗ ಏಕಾಂಗ ಶರಣಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿಂದ ದ್ರೌಪದಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಕೇವಲ ಐದು ವೀರರ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲ; ಸ್ವಾಭಿಮಾನ, ಧೈರ್ಯ, ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಒಂದಾಗಿಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದ ಕೇಂದ್ರಪಾತ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಮುಂದಿನ ಸಭಾ ಪರ್ವದ ದ್ಯೂತಘಟನೆ ಅವಳ ಜೀವನವನ್ನೂ ಕುರು ವಂಶವನ್ನೂ ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ.

ವೈವಾಹಿಕ ವಿಭಾಗವು ಧರ್ಮವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದೇ ಸರಳ ನಿಯಮದಿಂದ ತೀರ್ಮಾನಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂದರ್ಭ, ಮಾತು, ನಿಯತಿ, ಹಿರಿಯರ ಸಾಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿಸಿದವರ ಒಪ್ಪಿಗೆ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಿ ಕಠಿಣ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಬೇಕು.

ಪಾಂಡವರು ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿ ಪಾಂಚಾಲದೊಂದಿಗೆ ಬಲವಾದ ಬಾಂಧವ್ಯ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆಂಬ ಸುದ್ದಿ ಹಸ್ತಿನಾಪುರ ತಲುಪಿತು. ಜನರು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು; ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಶಕುನಿಯ ವಲಯ ಆತಂಕಗೊಂಡಿತು. ಪಾಂಡವರನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ದೂರ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಅವರ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ವಿಫಲವಾಯಿತು.

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಕೇಳಿಬಂದವು. ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ ಮತ್ತು ವಿದುರರು ಧರ್ಮಬದ್ಧ ಪರಿಹಾರ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದರು. ಪಾಂಡವರ ಹಕ್ಕನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು ವಂಶಕ್ಕೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಪಾಯಕರ ಮತ್ತು ಬಹಿರಂಗ ಶತ್ರುತ್ವ ಪಾಂಚಾಲದಂತಹ ಮಿತ್ರರಾಜ್ಯಗಳನ್ನೂ ಕುರುಗಳ ವಿರುದ್ಧ ನಿಲ್ಲಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರು.

ವಿದುರನನ್ನು ಪಾಂಚಾಲಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಲಾಯಿತು. ವಿದುರನು ದ್ರುಪದ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ ರಾಜಸಭೆಯ ಸಂದೇಶ ತಿಳಿಸಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಕುತಂತ್ರಗಳ ಕಾರಣ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಹಿರಿಯರ ಮಾತಿಗೆ ಗೌರವ ನೀಡಿ ಪಾಂಡವರು ಹಿಂದಿರುಗಲು ಸಿದ್ಧರಾದರು.

ಕುಂತಿ ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗೆ ಪಾಂಡವರು ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಜನರು ಅವರನ್ನು ಭವ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರು. ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಗುಪ್ತಜೀವನದ ನಂತರ ಅವರು ಮತ್ತೆ ರಾಜವಂಶದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ನಿಂತರು. ಜತುಗ್ರಿಹದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಸತ್ತಿದ್ದಾರೆಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು.

ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿದುರನು ಮುಖ್ಯ ಮಧ್ಯವರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಪಾಂಡವರ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿ ಇದ್ದರೂ ಕುರು ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೂ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇತ್ತು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಬಂಧಕ್ಕಿಂತ ಧರ್ಮಬದ್ಧ ಸಮತೋಲನಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದನು. ಅವನ ಸಲಹೆ ಕೆಲವು ಕಾಲ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಬಹಿರಂಗ ಯುದ್ಧದಿಂದ ದೂರವಿಟ್ಟಿತು.

ಆದರೆ ಮೂಲ ಸಮಸ್ಯೆಯಾದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಅಸೂಯೆ ಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಶಾಶ್ವತ ಶಾಂತಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ಎರಡೂ ಪಾಳಯಗಳಿಗೆ ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ನೀಡುವ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಹಾರದತ್ತ ಕಥೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ರಾಜ್ಯಲಾಭ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ.

ಕುರು ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಶಾಂತಿ ಸಾಧಿಸಲು ರಾಜ್ಯಭಾಗವನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ ತೀರ್ಮಾನ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಖಾಂಡವಪ್ರಸ್ಥ ಪ್ರದೇಶ ನೀಡಲಾಯಿತು; ಅದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾದ ರಾಜಧಾನಿ ಅಲ್ಲ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿತ ಭೂಭಾಗ ಹೊಂದಿದ ಕಠಿಣ ಪ್ರದೇಶ. ದುರ್ಯೋಧನನ ಪಾಳಯಕ್ಕೆ ಇದು ದೊಡ್ಡ ನಷ್ಟವೆನಿಸದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಪಾಂಡವರು ಅದನ್ನು ಅವಕಾಶವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.

ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಪಾಂಡವರು ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. ಶಿಲ್ಪಿಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಜನರು ಸೇರಿ ವಿಶಾಲ ರಸ್ತೆ, ಅರಮನೆ, ರಕ್ಷಣಾ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಹೊಸ ರಾಜಧಾನಿಗೆ ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತು; ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಧರ್ಮಬದ್ಧ ಆಡಳಿತದಿಂದ ಜನರ ವಿಶ್ವಾಸ ಗಳಿಸಿದನು.

ಭೀಮನು ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ, ಅರ್ಜುನನು ಸೈನಿಕಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ನಕುಲ–ಸಹದೇವರು ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತಿನ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದರು. ದ್ರೌಪದಿ ಮಹಾರಾಣಿಯಾಗಿ ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ರಾಜಸಭೆಯನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಿದಳು. ಕಠಿಣ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಸಮೃದ್ಧ ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಪಾಂಡವರ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿತು.

ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಾಂಡವರ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರೂ ದುರ್ಯೋಧನನ ಅಸೂಯೆಗೆ ಹೊಸ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಪಾಂಡವರು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದ ಅವನು ಈಗ ಅವರು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಬೇಕಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ಮಾಯಾಸಭೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವನ ಅಸೂಯೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗೆ ಕುಟುಂಬಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಕುಟುಂಬದ ಏಕತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಮಾಡಿದ ಆ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಅರ್ಜುನನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಬದಲಿಸುವ ಘಟನೆಯ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಜ್ಯಲಾಭವು ಮುಖ್ಯ ಪಾಠ ನೀಡುತ್ತದೆ: ಸಿಕ್ಕ ಭಾಗ ಸಣ್ಣದಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿರಲಿ, ಅದನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರೆ ದೊಡ್ಡ ಅವಕಾಶವಾಗಬಹುದು. ಪಾಂಡವರು ಅನ್ಯಾಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳದೆ ಸಿಕ್ಕ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು; ಆದರೆ ಯಶಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಸ್ಪರ್ಧೆಯೂ ಬಂದವು.

ದ್ರೌಪದಿಯ ವಿವಾಹದ ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ಕುಟುಂಬದ ಏಕತೆಗೆ ಒಂದು ನಿಯಮ ಮಾಡಿದರು. ದ್ರೌಪದಿ ಒಬ್ಬ ಸಹೋದರನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದಾಗ ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಆ ಖಾಸಗಿ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅವಧಿ ವನವಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಅಸೂಯೆ ತಪ್ಪಿಸಲು ಈ ನಿಯಮ ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು.

ಒಂದು ದಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಕಳ್ಳರು ಕದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವನು ಸಹಾಯ ಕೇಳಿದನು. ಅರ್ಜುನನ ಆಯುಧಗಳು ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ಇದ್ದ ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಇವೆ. ಕುಟುಂಬ ನಿಯಮ ಪಾಲಿಸಬೇಕೋ ಅಥವಾ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿ ನಿರಪರಾಧಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೋ ಎಂಬ ನಿಜವಾದ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಎದುರಾಯಿತು.

ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿ ಕೊಠಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಕಳ್ಳರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಮರಳಿ ತಂದನು. ವಿಶೇಷ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ವನವಾಸ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಹೇಳಿದರೂ, ಸ್ವತಃ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ನಿಯಮ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅರ್ಜುನ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು. ಇದು ಅವನ ವಚನನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ವನವಾಸ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದನು. ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ನಾಗಕನ್ಯೆ ಉಲೂಪಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಇರಾವಾನ್ ಜನಿಸಿದನು. ನಂತರ ಮಣಿಪುರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಾಂಗದೆಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿ ಬಭ್ರುವಾಹನನ ತಂದೆಯಾದನು. ಈ ಸಂಬಂಧಗಳು ಮುಂದಿನ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.

ಈ ಯಾತ್ರೆ ಕೇವಲ ವಿವಾಹಗಳ ಸರಮಾಲೆ ಅಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಅನುಭವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು. ಭಾರತವರ್ಷದ ಅನೇಕ ರಾಜ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದನು; ಮುಂದೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಮಹತ್ವ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಯಾತ್ರೆ ಯಾದವರ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ತಲುಪಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸ್ನೇಹ ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸುಭದ್ರೆಯೊಂದಿಗಿನ ಪ್ರೇಮ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಈ ಸಂಬಂಧ ಪಾಂಡವ–ಯಾದವ ಬಂಧವನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಬಲಪಡಿಸಿತು.

ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ದ್ವಾರಕಾ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಕೃಷ್ಣನ ಸಹೋದರಿ ಸುಭದ್ರೆಯನ್ನು ಕಂಡನು ಮತ್ತು ಅವಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿ ಬೆಳೆದಿತು. ಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರಿತು ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದನು; ಬಲರಾಮನು ಸುಭದ್ರೆಗೆ ಬೇರೆ ವಿವಾಹ ಸಂಬಂಧ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದನೆಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಯಂವರದ ಫಲಿತಾಂಶ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೀತಿ ಇದ್ದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಹರಣವಿವಾಹವೂ ಒಂದು ಮಾರ್ಗ ಎಂದು ಕೃಷ್ಣ ಸೂಚಿಸಿದನು. ಅರ್ಜುನನು ಸುಭದ್ರೆಯನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಯಾದವ ವೀರರು ಮೊದಲು ಇದನ್ನು ಅವಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾದರು.

ಕೃಷ್ಣನು ಸಭೆಯನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿದನು. ಅರ್ಜುನನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಪಹರಣಕಾರನಲ್ಲ, ಪಾಂಡವ ವಂಶದ ಮಹಾವೀರ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯ ಸಂಬಂಧಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದನು. ಸುಭದ್ರೆಯ ಒಪ್ಪಿಗೆಯೂ ಇದೆ ಎಂಬ ಅರಿವಿನಿಂದ ಸಂಘರ್ಷದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ವಿವಾಹವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿದೆ.

ಅರ್ಜುನ–ಸುಭದ್ರೆಯ ವಿವಾಹವು ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ಯಾದವರ ನಡುವೆ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ ಕುಟುಂಬಬಂಧವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು. ಕೃಷ್ಣನು ಈಗಾಗಲೇ ಪಾಂಡವರ ಆಪ್ತಮಿತ್ರ; ಈಗ ಆ ಸ್ನೇಹ ರಕ್ತಸಂಬಂಧವಾಯಿತು. ಮುಂದಿನ ರಾಜಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಬಾಂಧವ್ಯ ಅಪಾರ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿತು.

ಈ ದಂಪತಿಗೆ ಅಭಿಮನ್ಯು ಜನಿಸಿದನು. ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಲ್ಲೇ ಅಸಾಧಾರಣ ಯೋಧನಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಚಕ್ರವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ತೋರಿದ ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಅಮರನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಭದ್ರಾಹರಣವು ಪ್ರೇಮಕಥೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ಮಹಾವೀರನ ಕಥೆಯ ಆರಂಭವೂ ಹೌದು.

ಅರ್ಜುನನು ಸುಭದ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥಕ್ಕೆ ಮರಳಿದಾಗ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಹೊಸ ಹಂತ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ದ್ರೌಪದಿಯ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಹೊಸ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಹರಣಾಹರಣ ವಿಭಾಗ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸುಭದ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ಅರ್ಜುನನು ಹೊಸ ವಿವಾಹದಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಸಹಜವಾಗಿ ನೋವು ಅಥವಾ ಅಸಮಾಧಾನ ಉಂಟಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಅರಿತಿದ್ದನು. ಕುಟುಂಬದ ಸಮತೋಲನಕ್ಕಾಗಿ ಹೊಸ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅಹಂಕಾರದಿಂದಲ್ಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸಬೇಕಾಯಿತು.

ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಸುಭದ್ರೆ ಸರಳ ಗೋಪಿಕೆಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಿನಯದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಳು. ಅವಳ ವಿನಯ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮೃದುಗೊಳಿಸಿತು. ‘ನಿನ್ನ ಪತಿಗೆ ಶತ್ರುಗಳು ಇರದಿರಲಿ’ ಎಂದು ಆಶೀರ್ವದಿಸಿ ಸುಭದ್ರೆಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಳು.

ಈ ಸಣ್ಣ ವಿಭಾಗ ಮಹಾಭಾರತದ ಕುಟುಂಬಸಂಬಂಧಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹಾಯುದ್ಧ, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮಧ್ಯೆಯೂ ಅಸೂಯೆ, ನೋವು, ಪ್ರೀತಿ, ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಮೊದಲಾದ ಮಾನವ ಭಾವನೆಗಳು ಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತವೆ.

ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದ ಹೊಣೆ ಹೊತ್ತನು, ಸುಭದ್ರೆ ವಿನಯದಿಂದ ಮುಂದೆ ಬಂದಳು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ಕೊನೆಗೆ ಉದಾರವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಳು. ಅವರ ವರ್ತನೆ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬವಿವಾದವಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆದಿತು. ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ ಇದ್ದರೆ ಕಠಿಣ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನೂ ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸಬಹುದು.

ಅರ್ಜುನ–ಸುಭದ್ರೆಗೆ ಅಭಿಮನ್ಯು ಜನಿಸಿದನು. ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಐದು ಪಾಂಡವರಿಂದ ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, ಸುತಸೋಮ, ಶ್ರುತಕರ್ಮ, ಶತಾನೀಕ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಸೇನ ಮೊದಲಾದ ಉಪಪಾಂಡವರು ಜನಿಸಿದರು. ಹೊಸ ಪೀಳಿಗೆ ಬೆಳೆದಂತೆ ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ ಸಮೃದ್ಧ ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು.

ಈಗ ಆದಿ ಪರ್ವದ ಕೊನೆಯ ಮಹಾಘಟ್ಟವಾದ ಖಾಂಡವವನ ದಹನಕ್ಕೆ ಕಥೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ–ಕೃಷ್ಣರ ಮೈತ್ರಿ ಅಪಾರ ಯುದ್ಧಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಮಯ ದಾನವನು ಉಳಿದ ಕಾರಣ ಮುಂದಿನ ಸಭಾ ಪರ್ವಕ್ಕೆ ನೇರ ಸೇತುವೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಖಾಂಡವವನ ದಹನವು ಆದಿ ಪರ್ವದ ಕೊನೆಯ ವಿಶಾಲ ಘಟನೆಯಾಗಿದೆ. ಒಂದು ದಿನ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರು ಯಮುನಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವೇಷದ ಅಗ್ನಿದೇವರು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಖಾಂಡವವನವನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸಿದರೂ ಪ್ರತೀ ಬಾರಿ ಇಂದ್ರನು ಮಳೆ ಸುರಿಸಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತನ್ನ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದನು.

ಒಂದು ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ ಶ್ವೇತಕಿಯ ದೀರ್ಘ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ತುಪ್ಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಪರಿಣಾಮ ಅಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲನಾಗಿದ್ದನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಖಾಂಡವವನದ ಔಷಧಿ ಮತ್ತು ಜೀವಸಂಪತ್ತನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿದರೆ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸು ಮರಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಮಿತ್ರನಾದ ನಾಗರಾಜ ತಕ್ಷಕ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣ ಇಂದ್ರನು ವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.

ದೇವತೆಗಳನ್ನೇ ಎದುರಿಸಬೇಕಾದರೆ ಸೂಕ್ತ ಆಯುಧ ಬೇಕು ಎಂದು ಅರ್ಜುನ ಹೇಳಿದನು. ವರುಣನ ಮೂಲಕ ಅವನಿಗೆ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು, ಅಕ್ಷಯ ತೂಣೀರಗಳು ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ರಥ ದೊರೆಯಿತು. ಕೃಷ್ಣನ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಕೌಮೋದಕೀ ಗದೆಯನ್ನೂ ಕೆಲವು ಪರಂಪರೆಗಳು ಇದೇ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ.

ಅಗ್ನಿ ವನವನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಾಗ ಇಂದ್ರನು ಮೇಘಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ಭಾರೀ ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದನು. ಅರ್ಜುನನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಗೋಡೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ನೀರು ಅಗ್ನಿಗೆ ತಲುಪದಂತೆ ಮಾಡಿದನು; ಕೃಷ್ಣನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸಿದ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನು. ದೇವತೆ, ಗಂಧರ್ವ, ನಾಗ ಮತ್ತು ಇತರ ಶಕ್ತಿಗಳು ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದು, ಕೃಷ್ಣ–ಅರ್ಜುನರ ಸಮನ್ವಯ ಅಪಾರ ಯುದ್ಧಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು.

ಈ ದಹನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಜೀವಿಗಳು ನಾಶವಾದವು; ಕೆಲವರು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡರು ಅಥವಾ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಮಯ ದಾನವನು ಅರ್ಜುನನ ಶರಣಾಗಿ ಉಳಿದನು; ಅಶ್ವಸೇನ ಮೊದಲಾದ ಕೆಲವರೂ ಬದುಕಿದರು. ಮಹಾಭಾರತ ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ಮಹಾವೀರತ್ವವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದರೂ, ಅಪಾರ ವಿನಾಶವು ಆಧುನಿಕ ಓದುಗರ ಮುಂದೆ ನೈತಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತುತ್ತದೆ. ಮಹಾಕಾವ್ಯವು ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ತನ್ನ ಜೀವ ಉಳಿಸಿದ ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಮಯನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯಾವ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಅರ್ಜುನನು ಸ್ವಪ್ರಯೋಜನ ಬೇಡದೆ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದನು. ಕೊನೆಗೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗಾಗಿ ಅಪೂರ್ವ ಸಭಾಭವನ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪವಾಯಿತು. ಇದೇ ಮಾಯಾಸಭೆ ಮುಂದಿನ ಸಭಾ ಪರ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ವೇದಿಕೆಯಾಯಿತು.

ಖಾಂಡವ ದಹನದೊಂದಿಗೆ ಆದಿ ಪರ್ವ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದ ಋಷಿಗಳು ಕಥೆ ಕೇಳಲು ಬಯಸಿದ ಆರಂಭದಿಂದ ಕುರು ವಂಶದ ಜನನ, ಪಾಂಡವರ ಬಾಲ್ಯ, ಕುತಂತ್ರಗಳು, ದ್ರೌಪದಿ ವಿವಾಹ, ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ಯಾತ್ರೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಗಿದ ಈ ಪರ್ವ ಪಾಂಡವರ ಏರುತ್ತಿರುವ ಶಕ್ತಿಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಯಶಸ್ಸು ಮುಂದಿನ ಸಭಾ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಅಸೂಯೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.