ఆది పర్వం

నైమిశారణ్యంలోని పవిత్ర అరణ్యంలో శౌనక మహర్షి పన్నెండు సంవత్సరాల యజ్ఞాన్ని నిర్వహిస్తున్న కాలంలో అనేక ఋషులు ఒకచోట చేరి ధర్మచర్చల్లో నిమగ్నమై ఉండేవారు. ఆ సమయాన పురాణాలు, ఇతిహాసాలు, వంశకథలపై విశేష పాండిత్యం కలిగిన లోమహర్షణుని కుమారుడు ఉగ్రశ్రవ సౌతి అక్కడికి చేరాడు. అతిథిగా వచ్చిన సౌతిని ఋషులు సాదరంగా ఆహ్వానించి, అతడు ఎక్కడి నుంచి వచ్చాడో, ఏ మహత్తర కథలను విని వచ్చాడో అడిగారు.

సౌతి తాను జనమేజయ మహారాజు నిర్వహించిన సర్పయాగం వద్ద ఉన్నానని, అక్కడ వైశంపాయన మహర్షి వ్యాసభగవానుని ఆజ్ఞతో మహాభారత కథను వివరించినట్లు చెప్పాడు. తరువాత తాను సమంతపంచకము వంటి పవిత్ర ప్రదేశాలను దర్శించి నైమిశారణ్యానికి వచ్చానని తెలిపాడు. ఈ మాటలు విన్న ఋషులు మహాభారతాన్ని తమకు కూడా వినిపించమని కోరారు.

కథను ప్రారంభించే ముందు నారాయణుడికి, నరుడికి, సరస్వతీదేవికి నమస్కరించి ‘జయ’ అనే మహాకథను స్మరించాల్సిన సంప్రదాయాన్ని సౌతి తెలియజేస్తాడు. వ్యాసుడు ఈ మహా ఇతిహాసాన్ని కేవలం రాజుల యుద్ధచరిత్రగా కాకుండా ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం అనే పురుషార్థాలన్నిటినీ ఆవరించిన జ్ఞానసాగరంగా నిర్మించాడని వివరిస్తాడు.

మహాభారతాన్ని రచించాలనే సంకల్పం వచ్చినప్పుడు వ్యాసుడు బ్రహ్మదేవుని ధ్యానించాడు. బ్రహ్మ ప్రత్యక్షమై ఈ అపార గ్రంథాన్ని లిఖించేందుకు గణపతిని ఆశ్రయించమని సూచించాడు. గణపతి నిరంతరంగా చెప్పగలిగితేనే తాను వ్రాస్తానని షరతు పెట్టగా, వ్యాసుడు ప్రతి శ్లోకార్థాన్ని పూర్తిగా గ్రహించిన తరువాత మాత్రమే వ్రాయాలని ప్రతిషరతు పెట్టాడని ప్రసిద్ధ పరంపర చెబుతుంది. దీనివల్ల వ్యాసుడు గంభీరార్థాలతో కూడిన శ్లోకాలను నిర్మిస్తూ కథను ముందుకు నడిపాడని చెప్పబడుతుంది.

ఈ ప్రారంభంలోనే మహాభారత స్వభావం స్పష్టమవుతుంది. ఒక నిర్ణయం మరొక నిర్ణయానికి ఎలా కారణమవుతుందో, ఒక ప్రతిజ్ఞ తరతరాల భవిష్యత్తును ఎలా మార్చగలదో, వ్యక్తిగత కోపం రాజ్యాల నాశనానికి ఎలా దారి తీస్తుందో ఈ ఇతిహాసం చూపించబోతుందని సూచన లభిస్తుంది. అందుకే మహాభారతాన్ని ‘ఏది ఇక్కడ ఉందో అది ఎక్కడైనా ఉండవచ్చు; ఇక్కడ లేనిది మరెక్కడా ఉండకపోవచ్చు’ అనే విశాల దృష్టితో వర్ణిస్తారు.

ఆ విధంగా నైమిశారణ్యంలోని ఋషుల సమక్షంలో సౌతి మహాభారత మహాకథకు ద్వారం తెరుస్తాడు. వినేవారు కేవలం వీరగాథ కోసం కాకుండా ధర్మసంకటాల్లో మనిషి ఎలా ఆలోచించాలి, శక్తి ఉన్నప్పుడు ఎలా ప్రవర్తించాలి, కుటుంబబంధాలు ఎప్పుడు బలమవుతాయి, ఎప్పుడు బలహీనత అవుతాయి అన్న విషయాలను గ్రహించేందుకు సిద్ధమవుతారు. ఇదే అనుక్రమణిక విభాగం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశ్యం.

సంగ్రహ విభాగం మహాభారత సమగ్ర రూపాన్ని ముందుగానే పాఠకుడికి చూపిస్తుంది. భరత వంశం ఎలా విస్తరించిందో, కురు వంశంలో ధృతరాష్ట్రుడు–పాండు వంశాలు ఎలా ఏర్పడ్డాయో, పాండవులు–కౌరవుల మధ్య చిన్ననాటి పోటీ చివరికి మహాయుద్ధంగా ఎలా మారిందో ప్రధాన దిశలు సంక్షిప్తంగా పరిచయమవుతాయి.

కథలో తరువాత ఎదురయ్యే వనవాసం, అజ్ఞాతవాసం, రాజ్యభాగ వివాదం, దౌత్యప్రయత్నాలు, కురుక్షేత్ర సంగ్రామం వంటి మహత్తర ఘట్టాలకు ఇక్కడే సూచనలు లభిస్తాయి. పాండవుల శౌర్యం మాత్రమే కాదు, దుర్యోధనుని అసూయ, శకుని కుతంత్రం, కర్ణుని విధేయత, భీష్ముని ప్రతిజ్ఞ, ద్రోణుని ఋణబద్ధత, కృష్ణుని ధర్మరక్షణ—ఇవన్నీ తరువాతి సంఘటనలను మలిచే శక్తులుగా నిలుస్తాయి.

సంగ్రహం యుద్ధసంఖ్యలు, రాజవంశాల విస్తృతి, భూభాగాలు, యోధుల సమూహాలు వంటి అంశాలను కూడా సూచిస్తుంది. మహాభారతం ఒక కుటుంబకథగా మొదలైనప్పటికీ, ఆ కుటుంబంలోని విభేదాలు అనేక రాజ్యాలను, గురువులను, మిత్రులను, యోధులను తమ వైపుకు లాగుతూ సమస్త భారతవర్షాన్ని ప్రభావితం చేసే స్థాయికి చేరతాయని అర్థమవుతుంది.

ఈ విభాగం చెప్పే ముఖ్యమైన విషయం—మహా వినాశం ఒక్కరోజులో పుట్టదు. చిన్న అసూయను అప్పుడు అరికట్టకపోతే అది ద్వేషమవుతుంది; అన్యాయాన్ని మొదటిసారి సహిస్తే అది సంప్రదాయమవుతుంది; శాంతి ప్రయత్నాలను అహంకారంతో తిరస్కరిస్తే యుద్ధం తప్పదు. మహాభారతం ఈ సత్యాన్ని తరచూ పాత్రల జీవితాల ద్వారా చూపిస్తుంది.

అదే సమయంలో కష్టాల్లో కూడా ధర్మాన్ని పట్టుకున్న యుధిష్ఠిరుడు, స్నేహానికి నిలబడిన కృష్ణుడు, అపార బలంతో ఉన్నప్పటికీ కుటుంబానికి అంకితమైన భీముడు, సాధనతో శ్రేష్ఠుడైన అర్జునుడు, త్యాగంతో నిలిచిన అనేక పాత్రలు కథలో ఆశను నిలబెడతాయి. అందువల్ల మహాభారతం కేవలం పతనం గురించిన కథ కాదు; తప్పిదాల మధ్య ధర్మాన్ని తిరిగి కనుగొనడం గురించిన కథ కూడా.

సంగ్రహం ముగిసే సమయానికి పాఠకుడికి ఒక మహా యాత్ర ముందున్న భావన కలుగుతుంది. ఆ యాత్రలో వంశావళులు, ప్రేమకథలు, శాపాలు, వరాలు, రాజకీయం, యుద్ధం, తపస్సు, ఉపదేశం అన్నీ పరస్పరం మిళితమై ఉంటాయి. ఆ విశాల ఇతిహాసానికి ఇప్పుడు ఒక్కో మూలకథగా ద్వారం తెరుచుకుంటుంది.

పౌష్య విభాగంలో గురుశిష్య సంబంధానికి సంబంధించిన కథలు ప్రధానంగా వస్తాయి. ఆయోదధౌమ్య మహర్షికి అరుణి, ఉపమన్యు, వేద అనే శిష్యులు ఉండేవారు. గురువు చెప్పిన పనిని ఎంత కష్టమైనా పూర్తి చేయాలనే నిబద్ధత, గురుపట్ల విశ్వాసం, శ్రమ ద్వారా జ్ఞానాన్ని పొందే మార్గం వీరి కథల ద్వారా చూపబడుతుంది.

అరుణిని పొలంలో నీరు బయటకు పోకుండా అడ్డుకోమని గురువు పంపినప్పుడు, ఎన్నిసార్లు ప్రయత్నించినా కట్ట నిలవలేదు. చివరికి తన శరీరాన్నే కాలువలో అడ్డుగా పెట్టి నీటి ప్రవాహాన్ని ఆపాడు. గురువు వచ్చి అతని అంకితభావాన్ని చూసి సంతోషించి ఆశీర్వదించాడు. గురుసేవను అక్షరార్థంలో మాత్రమే కాకుండా బాధ్యతగా స్వీకరించిన శిష్యుని ఉదాహరణగా అరుణి నిలుస్తాడు.

ఉపమన్యుని కథ మరింత కఠినమైన పరీక్షలను చూపిస్తుంది. ఆహారం విషయంలో గురువు పెట్టిన నియమాలను పాటిస్తూ అతడు తీవ్రమైన ఆకలిని భరించాడు. ఒక దశలో విషపూరిత ఆకులు తిని చూపు కోల్పోయి బావిలో పడిపోయినా గురుభక్తిని విడువలేదు. అశ్వినీదేవతల అనుగ్రహంతో అతడు తిరిగి ఆరోగ్యాన్ని పొందాడని కథ చెబుతుంది.

వేద అనే శిష్యుడు కూడా గురుసేవలో నిలిచి తరువాత తానే గురువయ్యాడు. అతని శిష్యుడైన ఉత్తంకుడు గురుదక్షిణగా గురుపత్నికి కావలసిన కుండలాలను తెచ్చేందుకు బయలుదేరాడు. పౌష్య మహారాజు సభకు చేరి రాణి ధరించిన కుండలాలను పొందాడు. కాని అవి తక్షకుని దృష్టిలో పడడంతో అతని ప్రయాణం ప్రమాదకరంగా మారింది.

తక్షకుడు కుండలాలను అపహరించగా ఉత్తంకుడు నాగలోకానికి చేరేంతవరకు ప్రయత్నం కొనసాగించాడు. చివరికి కుండలాలను తిరిగి సంపాదించి గురుదక్షిణ పూర్తి చేశాడు. అయితే తక్షకునిపై అతనిలో కోపం మిగిలింది. తరువాత జనమేజయుని వద్దకు వెళ్లి, అతని తండ్రి పరీక్షిత్తును తక్షకుడు సంహరించిన విషయాన్ని గుర్తుచేసి సర్పయాగానికి ప్రేరేపించిన కారణాల్లో ఉత్తంకుని ఆగ్రహం ఒకటిగా నిలుస్తుంది.

ఈ విభాగం చిన్న వ్యక్తిగత సంఘటనలు మహా చారిత్రక పరిణామాలకు ఎలా అనుసంధానమవుతాయో చూపిస్తుంది. గురుసేవతో ప్రారంభమైన కథ చివరికి జనమేజయుని సర్పయాగానికి దారి తీసే నేపథ్యాన్ని నిర్మిస్తుంది. కర్తవ్యం, కోపం, ప్రతీకారం—మూడింటి మధ్య తేడాను గ్రహించాల్సిన అవసరాన్ని పౌష్య పర్వం పాఠకుడి ముందుంచుతుంది.

పౌలోమ విభాగం భృగు మహర్షి వంశానికి సంబంధించిన కథలను విస్తృతంగా వివరిస్తుంది. శౌనకుడు తన వంశపరంపర గురించి అడగగా సౌతి భృగు, పులోమ, చ్యవనుడు, ప్రమతి, రురు, ప్రమద్వర తదితరుల కథలను చెబుతాడు. ఈ కథలన్నింటిలో ప్రేమ, శాపం, కోపం, క్షమ, పునర్జీవనం వంటి భావాలు అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తాయి.

భృగు మహర్షి భార్య పులోమను ఒక రాక్షసుడు తనకు ముందే నిశ్చయించబడిన స్త్రీ అని భావించి అపహరించడానికి ప్రయత్నించాడు. అగ్ని సాక్షిగా సత్యం తెలుసుకున్న తరువాత అతడు పులోమను తీసుకెళ్లగా, ఆమె గర్భంలోని శిశువు మహాతేజస్సుతో బయటపడినట్లు కథ చెబుతుంది. ఆ శిశువే చ్యవనుడు. అతని తేజస్సును తట్టుకోలేక రాక్షసుడు నశించాడు.

అగ్ని నిజం చెప్పినందుకు కోపించిన భృగు అతనిని ‘సర్వభక్షకుడు’ అవుతావని శపించాడు. అగ్ని బాధతో యజ్ఞకార్యాలనుంచి వైదొలగినప్పుడు దేవతలకు సంకటమొచ్చింది. తరువాత బ్రహ్మదేవుడు అగ్ని పవిత్ర స్వభావాన్ని నిలబెట్టి శాపానికి తగిన పరిష్కారం ఇచ్చాడని కథనం వివరిస్తుంది. ఇక్కడ సత్యం చెప్పినా సందర్భం, ఫలితం, కోపం ఎంత సంక్లిష్టమో తెలుస్తుంది.

చ్యవన వంశంలో రురు జన్మించాడు. అతడు అపూర్వ సౌందర్యశాలినైన ప్రమద్వరను ప్రేమించాడు. వివాహానికి ముందు ఆమెను సర్పం కాటు వేయడంతో ప్రాణాలు కోల్పోయింది. రురు తన జీవితం నుంచి సగ భాగాన్ని ఆమెకు అర్పించేందుకు సిద్ధమయ్యాడు. దివ్య అనుగ్రహంతో ప్రమద్వర తిరిగి జీవించింది; ఇద్దరి వివాహం జరిగింది.

కానీ ప్రేమించిన వ్యక్తిని సర్పం కారణంగా కోల్పోయాననే బాధ రురులో సర్పజాతిపై తీవ్రమైన ద్వేషాన్ని కలిగించింది. కనిపించిన ప్రతి పామును చంపాలని అతడు సంకల్పించాడు. ఒకసారి దుండుభ అనే హానికరంకాని సర్పాన్ని చంపబోతున్నప్పుడు అది వాస్తవానికి శాపగ్రస్త ఋషి అని తెలిసింది. అతడు రురుకు హింస, ప్రతీకారం గురించి ఉపదేశించాడు.

దీంతో రురు కోపానికి పరిమితి అవసరమని గ్రహించాడు. పౌలోమ విభాగం చివరికి ఈ వంశకథ ఆస్తీకుని కథ, సర్పయాగ నేపథ్యంతో మళ్లీ కలుస్తుంది. వ్యక్తిగత బాధను సమస్త జాతిపై ప్రతీకారంగా మార్చకూడదనే సందేశం ఈ విభాగంలో బలంగా వినిపిస్తుంది.

ఆస్తీక విభాగం ఆది పర్వంలోని అత్యంత విస్తారమైన కథాసంచయాలలో ఒకటి. కద్రువు–వినతల పోటీ, గరుడుని జననం, నాగవంశం, అమృతప్రాప్తి, శేషుడు–వాసుకి కథలు, పరీక్షిత్తు మరణం, జనమేజయుని సర్పయాగం—ఇవన్నీ చివరికి ఆస్తీక మహర్షి ద్వారా ఒకే కథాస్రవంతిగా కలుస్తాయి.

దక్షప్రజాపతి కుమార్తెలైన కద్రువు, వినత కశ్యప మహర్షిని వివాహమాడారు. వరం కోరమని కశ్యపుడు చెప్పగా కద్రువు సహస్రనాగులను కోరింది; వినత ఇద్దరు మహాబలవంతులైన కుమారులను కోరింది. కాలక్రమంలో కద్రువుకు నాగులు జన్మించగా, వినత తొందరపడి ఒక గుడ్డును పగలగొట్టడంతో అరుణుడు అసంపూర్ణంగా జన్మించాడు. తరువాత పుట్టిన గరుడుడు అపారశక్తిశాలి అయ్యాడు.

ఉచ్చైశ్రవసు గుర్రం తోక రంగుపై కద్రువు–వినతలు పందెం కట్టారు. తన మాట నిజం చేయడానికి కద్రువు తన నాగపుత్రులను మోసం చేయమని కోరింది. ఆజ్ఞ పాటించని నాగులకు ఆమె భవిష్యత్తులో జనమేజయుని సర్పయాగంలో నశించాలనే శాపం ఇచ్చింది. ఈ శాపమే తరువాతి మహా సంకటానికి మూలకారణాల్లో ఒకటైంది.

వినత బానిసత్వం నుంచి విముక్తి పొందేందుకు గరుడుడు నాగులు కోరిన అమృతాన్ని తెచ్చేందుకు బయలుదేరాడు. మార్గంలో అనేక అడ్డంకులను జయించి దేవతలతో యుద్ధం చేసి అమృతకలశాన్ని సంపాదించాడు. విష్ణువు గరుడుని మహాశక్తిని మెచ్చి తన వాహనంగా స్వీకరించాడు. ఇంద్రునితోనూ గరుడునికి ఒప్పందం కుదిరింది. నాగులకు అమృతం నిజంగా దక్కకుండా, వినత విముక్తి పొందే విధంగా పరిణామాలు జరిగాయి.

ఇక శేషుడు తన సహోదరుల దురాచారాన్ని అసహ్యించుకుని తపస్సు చేశాడు. అతని స్థిరత్వం చూసి బ్రహ్మ భూమిని ధరించే బాధ్యతను అప్పగించాడు. వాసుకి మాత్రం కద్రువు శాపం నుంచి నాగవంశాన్ని ఎలా రక్షించాలా అని ఆలోచించాడు. జరత్కారు అనే మహర్షికి తన సోదరి జరత్కారును వివాహం చేయడం ద్వారా పుట్టే కుమారుడు సర్పయాగాన్ని ఆపుతాడనే దివ్యవాక్యాన్ని ఆశ్రయించాడు.

ఆ దంపతులకు ఆస్తీకుడు జన్మించాడు. చిన్న వయస్సులోనే వేదవిద్య, ధర్మజ్ఞానం, వాక్పటిమలో అతడు ప్రసిద్ధి పొందాడు. మరోవైపు పరీక్షిత్తు మహారాజు శృంగి శాపం వల్ల తక్షకుని కాటుతో మరణించగా, అతని కుమారుడు జనమేజయుడు ప్రతీకారంగా సర్పయాగం ప్రారంభించాడు. మంత్రబలంతో అనేక నాగులు యాగాగ్నిలో పడసాగారు.

తక్షకుడిని కూడా అగ్నిలోకి లాగుతున్న కీలక సమయంలో ఆస్తీకుడు యాగశాలకు చేరాడు. అతని జ్ఞానం, వినయం, వాక్చాతుర్యం జనమేజయుని మెప్పించాయి. వరం కోరమని రాజు చెప్పగానే ‘ఈ సర్పయాగాన్ని ఆపండి’ అని ఆస్తీకుడు కోరాడు. ఇచ్చిన మాటకు కట్టుబడి జనమేజయుడు యాగాన్ని నిలిపివేశాడు. నాగవంశం సంపూర్ణ నాశనం నుంచి రక్షించబడింది.

ఆస్తీక కథ ప్రతీకారానికి హద్దు ఉండాలని మహాభారతం ఇచ్చే తొలి మహా బోధల్లో ఒకటి. తండ్రి మరణానికి జనమేజయుని బాధ సమంజసమే అయినా, ఒకరి తప్పుకు మొత్తం జాతిని నాశనం చేయడం ధర్మం కాదని కథ స్పష్టం చేస్తుంది. కోపాన్ని ఆపగలిగిన జ్ఞానం కూడా శౌర్యమే అని ఆస్తీకుడు చూపించాడు.

ఆదివంశావతరణ విభాగంలో భూలోకంపై పెరిగిన అధర్మభారం, దానిని తగ్గించేందుకు దేవతాంశాలు మానవ వంశాల్లో జన్మించాల్సిన అవసరం గురించి కథనం సాగుతుంది. మహాభారతంలోని ప్రధాన వీరులు కేవలం రాజవంశాల్లో పుట్టిన వ్యక్తులు మాత్రమే కాకుండా, దివ్యశక్తులతో సంబంధం కలిగినవారిగా ఇతిహాసం పరిచయం చేస్తుంది.

భూమిదేవి తనపై పెరిగిన దుర్మార్గ రాజుల భారాన్ని భరించలేక దేవతలను ఆశ్రయించిందని పరంపర చెబుతుంది. బ్రహ్మదేవుని మార్గదర్శనంలో దేవతలు తమ తమ అంశాలను భూలోకంలో అవతరింపజేయాలని నిర్ణయించారు. ఈ నేపథ్యం తరువాత పాండవులు, కౌరవులు, కృష్ణుడు మరియు అనేక మహావీరుల జననాలకు విశ్వవ్యాప్త అర్థాన్ని ఇస్తుంది.

దివ్యాంశ జననం ఉన్నప్పటికీ పాత్రలకు స్వేచ్ఛా నిర్ణయం ఉండదు అని మహాభారతం ఎక్కడా చెప్పదు. వారు చేసే ప్రతిజ్ఞలు, తప్పులు, త్యాగాలు, ద్రోహాలు అన్నీ వారి బాధ్యతలుగానే చూపబడతాయి. దివ్య నేపథ్యం కథకు విస్తృతి ఇస్తుంది; కానీ ధర్మనిర్ణయం మాత్రం మానవ చర్యలపైనే నిలుస్తుంది.

ఈ విభాగంలో వంశావళుల ప్రస్తావన ద్వారా అనేక రాజులు, ఋషులు, దేవతాంశాలు పరస్పరం ఎలా అనుసంధానమయ్యాయో చూపబడుతుంది. భరత వంశం, యదు వంశం, పాంచాల వంశం వంటి అనేక శ్రేణులు తరువాత ఒకే మహాసంగ్రామంలో కలిసేలా కథా నిర్మాణం సిద్ధమవుతుంది.

కురుక్షేత్ర యుద్ధం కేవలం రెండు కుటుంబాల ఆస్తి వివాదం కాదు; కాలగమనంలో పేరుకుపోయిన అధర్మం, అహంకారం, బాధ్యతల విఫలం, దివ్య కార్యసిద్ధి అన్నీ కలిసిన ఘట్టమని ఈ నేపథ్యం తెలియజేస్తుంది. అందువల్ల తరువాతి సంఘటనలు వ్యక్తిగత స్థాయి నుంచి లోకధర్మ స్థాయికి విస్తరిస్తాయి.

ఆదివంశావతరణం ముగిసిన తరువాత కథ నేరుగా కురు వంశ జననాల వైపు ప్రయాణిస్తుంది. ఇప్పటివరకు సిద్ధమైన దివ్య–వంశ నేపథ్యం ఇప్పుడు శంతను, భీష్ముడు, సత్యవతి, ధృతరాష్ట్రుడు, పాండు, విదురుడు, పాండవులు, కౌరవుల జీవితాల్లో రూపం దాల్చుతుంది.

సంభవ విభాగం ఆది పర్వంలోనే అత్యంత కీలకమైన వంశకథలను విస్తరిస్తుంది. రాజు శంతనుడు గంగాదేవిని వివాహం చేసుకోవడం, వారికి దేవవ్రతుడు జన్మించడం, తరువాత దేవవ్రతుడు ‘భీష్ముడు’గా ప్రసిద్ధి పొందే ఘోర ప్రతిజ్ఞ చేయడం—ఇవన్నీ కురు వంశ భవిష్యత్తును నిర్ణయించే మొదటి గొప్ప మలుపులు.

శంతనుడు తరువాత సత్యవతిని వివాహం చేసుకోవాలనుకున్నప్పుడు, ఆమె తండ్రి తన కుమార్తెకు పుట్టే సంతానమే సింహాసనాన్ని అధిష్ఠించాలనే షరతు పెట్టాడు. తండ్రి ఆనందం కోసం దేవవ్రతుడు రాజ్యహక్కును మాత్రమే కాదు, జీవితాంతం బ్రహ్మచర్యాన్నీ త్యాగంగా స్వీకరించాడు. ఆ భయంకర ప్రతిజ్ఞ వల్లే అతనికి ‘భీష్మ’ అనే పేరు వచ్చింది. వ్యక్తిగత త్యాగం గొప్పదైనా, అదే ప్రతిజ్ఞ వంశానికి తరువాత వారసత్వ సంక్లిష్టతలను తెచ్చింది.

సత్యవతికి చిత్రాంగదుడు, విచిత్రవీర్యుడు జన్మించారు. వారసుల సమస్య ఏర్పడినప్పుడు వ్యాసమహర్షి ద్వారా ధృతరాష్ట్రుడు, పాండు, విదురుడు జన్మించారు. ధృతరాష్ట్రుడు అంధుడై ఉండటం వల్ల పాండు రాజ్యాన్ని పాలించాడు. పాండుకు వచ్చిన శాపం కారణంగా సాధారణ విధానంలో సంతానం పొందలేని పరిస్థితి ఏర్పడింది.

కుంతికి దుర్వాస మహర్షి ఇచ్చిన మంత్రం ద్వారా దేవతలను ఆహ్వానించి సంతానం పొందే వరం ఉంది. ధర్మదేవుని అనుగ్రహంతో యుధిష్ఠిరుడు, వాయుదేవుని అనుగ్రహంతో భీముడు, ఇంద్రుని అనుగ్రహంతో అర్జునుడు జన్మించారు. మాద్రికి అశ్వినీదేవతల అనుగ్రహంతో నకులుడు, సహదేవుడు జన్మించారు. మరోవైపు గాంధారి గర్భం నుంచి ధృతరాష్ట్రునికి దుర్యోధనుడు మొదలైన నూరు మంది కుమారులు, దుశ్శల జన్మించారు.

పాండు మరణం తరువాత కుంతి ఐదుగురు పాండవులతో హస్తినాపురానికి చేరింది. అక్కడ పాండవులు–కౌరవులు కలిసి పెరిగినా, చిన్ననాటి నుంచే పోటీ పెరిగింది. భీముని బలంపై దుర్యోధనుడు భయపడి అతనికి విషం ఇచ్చి గంగలో పడేయాలని ప్రయత్నించిన ప్రసిద్ధ సంఘటన ఈ కాలంలోనే జరుగుతుంది. భీముడు నాగలోక అనుభవంతో మరింత బలవంతుడై తిరిగి వస్తాడు.

కృపాచార్యుడు, తరువాత ద్రోణాచార్యుడు యువరాజులకు శస్త్రవిద్య బోధించారు. అర్జునుని ఏకాగ్రత, సాధన ద్రోణుని ప్రత్యేక అభిమానాన్ని పొందాయి. ఏకలవ్య కథ గురుభక్తి, సామాజిక నిర్మాణం, ప్రతిభపై గంభీర ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతుంది. ఆయుధ ప్రదర్శనలో కర్ణుడు ప్రవేశించి అర్జునునికి సవాలు చేయడం కథకు కొత్త శక్తిని తెచ్చింది. దుర్యోధనుడు వెంటనే కర్ణునికి అంగరాజ్యం ఇచ్చి అతనితో జీవితాంత స్నేహాన్ని ఏర్పరచుకున్నాడు.

ద్రోణుని గురుదక్షిణగా ద్రుపదుడిని జయించిన తరువాత పాండవుల ఖ్యాతి మరింత పెరిగింది. ప్రజలలో యుధిష్ఠిరునిపై ఆదరణ పెరగడంతో దుర్యోధనుని అసూయ మరింత తీవ్రమైంది. కుటుంబంలో ఉన్న పోటీ ఇప్పుడు ప్రాణహానికరమైన కుట్రల దిశగా కదిలింది. తదుపరి జతుగృహ విభాగానికి ఇదే నేపథ్యం.

యుధిష్ఠిరుడి ప్రజాదరణ, పాండవుల యుద్ధనైపుణ్యం పెరుగుతుండటం దుర్యోధనుడిని తీవ్రంగా కలవరపరిచింది. శకుని, కర్ణుడు, దుశ్శాసనుడు మొదలైన తన సన్నిహితులతో కలిసి పాండవులను ప్రత్యక్షంగా యుద్ధం చేయకుండా తొలగించే కుట్రను ఆలోచించాడు. ధృతరాష్ట్రుని ఒప్పించి వారణావతంలో జరిగే ఉత్సవానికి పాండవులను పంపే ఏర్పాట్లు జరిగాయి.

పురోచనుడు అనే విశ్వాసపాత్రుడికి లక్క, నెయ్యి, నూనె, రెసిన్ వంటి సులభంగా మంటలు పట్టే పదార్థాలతో ఒక అద్భుత భవనం నిర్మించమని ఆజ్ఞ ఇచ్చారు. బయటకు రాజభవనంలా కనిపించినా లోపల అది అగ్నికుండంలా తయారైంది. సరైన సమయంలో దానికి నిప్పు పెట్టి పాండవులు, కుంతిని చంపాలన్నది కుట్ర.

విదురుడు ప్రమాదాన్ని ముందుగానే గ్రహించాడు. బహిరంగంగా చెప్పలేని పరిస్థితిలో సంకేత భాషలో యుధిష్ఠిరుడికి హెచ్చరిక ఇచ్చాడు—‘అగ్నికన్నా ముందే బయటకు దారి తెలిసినవాడు రక్షించబడతాడు’ అన్న భావంతో జాగ్రత్త సూచించాడు. యుధిష్ఠిరుడు ఆ సంకేతాన్ని అర్థం చేసుకున్నాడు.

విదురుడు పంపిన నిపుణుడు రహస్యంగా భూగర్భ సొరంగాన్ని తవ్వాడు. పాండవులు బయటకు అనుమానం రాకుండా పురోచనుడిపై విశ్వాసం ఉన్నట్టు నటిస్తూ సరైన సమయం కోసం ఎదురుచూశారు. ఒక రాత్రి భవనానికి అగ్ని అంటుకున్నప్పుడు వారు సొరంగం ద్వారా బయటపడ్డారు. అగ్నిలో ఇతర మృతదేహాలు కనిపించడంతో పాండవులే మరణించారని అందరూ భావించారు.

హస్తినాపురంలో ప్రజలు దుఃఖించగా, కుట్రలో ఉన్నవారు తమ పని విజయవంతమైందని అనుకున్నారు. కానీ విదురుడు పాండవులు జీవించి ఉన్నారన్న సంకేతాన్ని తెలుసుకొని మౌనంగా ఉన్నాడు. పాండవులకు ఈ ‘మరణ వార్త’ కొంతకాలం రహస్యంగా జీవించేందుకు రక్షణగా మారింది.

ఈ కథలో విదురుని దూరదృష్టి ప్రత్యేకంగా నిలుస్తుంది. శక్తి లేని సందర్భంలో కూడా జ్ఞానం, సమయస్ఫూర్తి, సంకేత సమాచారంతో ప్రాణాలను రక్షించవచ్చని అతడు చూపించాడు. మరోవైపు దుర్యోధనుని అసూయ ఇప్పుడు సాధారణ పోటీని దాటి ప్రాణహత్యాయత్నంగా మారిందని స్పష్టమైంది.

లక్క ఇంటి నుంచి తప్పించుకున్న పాండవులు కుంతితో కలిసి అరణ్యంలో ప్రయాణించారు. అలసటతో ఒకచోట విశ్రాంతి తీసుకుంటుండగా ఆ ప్రాంతంలో హిడింబుడు అనే రాక్షసుడు నివసించేవాడు. మానవుల వాసన తెలుసుకుని వారిని ఆహారంగా తెమ్మని తన సోదరి హిడింబిని పంపాడు.

హిడింబి పాండవుల వద్దకు వచ్చి భీముడిని చూసిన వెంటనే అతని బలం, రూపం, ధైర్యానికి ఆకర్షితురాలైంది. అన్న ఆజ్ఞను పాటించకుండా భీమునికి ప్రమాదం గురించి చెప్పి వెంటనే అక్కడి నుంచి వెళ్లిపోవాలని కోరింది. కానీ కుటుంబమంతా నిద్రలో ఉండగా వారిని విడిచి వెళ్లనని భీముడు చెప్పాడు.

హిడింబుడు ఆలస్యం చూసి స్వయంగా అక్కడికి వచ్చాడు. తన సోదరి పాండవులకు సహాయం చేస్తున్నదని గ్రహించి కోపంతో భీముడిపై దాడి చేశాడు. ఇద్దరి మధ్య భీకరమైన మల్లయుద్ధం జరిగింది. ఇతరులు నిద్రలేచేంతవరకు భీముడు రాక్షసుడిని దూరంగా తీసుకెళ్లి చివరికి సంహరించాడు.

హిడింబి కుంతిని ఆశ్రయించి భీముడిని వివాహం చేసుకోవాలని కోరింది. యుధిష్ఠిరుడు, కుంతి సమ్మతితో ఒక నియమం ప్రకారం భీముడు కొంతకాలం ఆమెతో జీవించాడు. వారికి ఘటోత్కచుడు జన్మించాడు. అతడు చిన్న వయస్సులోనే మహాబలవంతుడై, అవసరమైనప్పుడు పాండవుల సేవకు వస్తానని వాగ్దానం చేశాడు.

ఘటోత్కచుని జననం తరువాతి యుద్ధకథలో అపార ప్రాధాన్యం పొందుతుంది. ఆది పర్వంలో చిన్న అరణ్య ఘట్టంలా కనిపించే ఈ సంఘటన, కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో కర్ణుని దివ్యశక్తి వినియోగానికి కారణమయ్యే స్థాయికి ప్రభావం చూపుతుంది. మహాభారతంలో చిన్న పరిచయాలు కూడా భవిష్యత్తులో ఎంత ముఖ్యమవుతాయో ఇది మరో ఉదాహరణ.

హిడింబ వధలో భీముని శారీరక బలం మాత్రమే కాకుండా కుటుంబరక్షణ భావం కూడా కనిపిస్తుంది. హిడింబిలో జన్మకన్నా ప్రవర్తనే వ్యక్తిని నిర్ణయిస్తుందని కథ చూపిస్తుంది—రాక్షస వంశంలో పుట్టినా ఆమె కరుణను ఎంచుకుంది; హిడింబుడు హింసను ఎంచుకున్నాడు.

పాండవులు తమ అసలు గుర్తింపును దాచుకుని ఏకచక్రపురంలో ఒక బ్రాహ్మణ కుటుంబం వద్ద నివసించారు. వారు భిక్షాటన చేసి వచ్చిన ఆహారాన్ని కుంతి సమంగా పంచేది; భీమునికి అతని శరీరబలం వల్ల పెద్ద భాగం దక్కేది. సాధారణ జీవితంలా కనిపించినా పట్టణంపై ఒక భయంకరమైన శాపంలా బకాసురుని భయం ఉండేది.

బకాసురుడు సమీపంలో నివసిస్తూ పట్టణ ప్రజల నుంచి నిరంతరం భారీ ఆహారం, దానిని తీసుకెళ్లే మనిషినే బలిగా కోరేవాడు. ప్రతి కుటుంబం తమ వంతు వచ్చినప్పుడు ఒకరిని పంపాల్సి ఉండేది. పాండవులకు ఆశ్రయం ఇచ్చిన బ్రాహ్మణ కుటుంబానికి ఆ దురదృష్టకర వంతు వచ్చినప్పుడు ఇంటిలో ఘోర విలాపం మొదలైంది.

కుంతి వారి బాధను తెలుసుకుని తన కుమారుడు భీముడిని పంపుతానని చెప్పింది. బ్రాహ్మణుడు అతిథిని బలిగా పంపడం పాపమని అంగీకరించలేదు. కానీ భీముని బలం గురించి తెలిసిన కుంతి అతనికి ప్రమాదం ఉండదని ధైర్యం చెప్పింది. ఈ విషయం గోప్యంగా ఉంచాలని కూడా కోరింది.

భీముడు బకాసురునికి తీసుకెళ్లాల్సిన అన్నపానీయాలను మోసుకుని బయలుదేరాడు. అక్కడికి చేరి రాక్షసుడి కోసం ఎదురుచూడకుండా స్వయంగా ఆహారం తినడం ప్రారంభించాడు. కోపంతో వచ్చిన బకాసురుడు భీముడిపై దాడి చేసినా భీముడు నిర్లక్ష్యంగా భోజనం పూర్తి చేసి తరువాత యుద్ధానికి దిగాడు.

భీకర పోరాటం తరువాత భీముడు బకాసురుని సంహరించి అతని శరీరాన్ని పట్టణ ద్వారం వద్ద పడేశాడు. మరుసటి రోజు ప్రజలు దీన్ని చూసి ఆశ్చర్యపోయారు. తమపై సంవత్సరాలుగా ఉన్న భయం ఒక్కసారిగా తొలగిపోయింది. అయితే పాండవుల గుర్తింపు బయటపడకూడదనే కారణంతో అసలు వీరుడు ఎవరో గోప్యంగానే ఉంచారు.

బక వధలో భీముని శౌర్యం ప్రజల రక్షణకు ఉపయోగపడింది. తనకు ఆశ్రయం ఇచ్చిన కుటుంబ ఋణాన్ని తీర్చడం, నిరపరాధుల బాధను తొలగించడం అతని చర్యకు ధార్మిక గౌరవం తెస్తుంది. శక్తి స్వప్రదర్శన కోసం కాకుండా బలహీనుల రక్షణ కోసం వినియోగించినప్పుడు దానికి నిజమైన విలువ ఉంటుందని కథ సూచిస్తుంది.

ఏకచక్రపురం తరువాత పాండవులు పాంచాలదేశం వైపు ప్రయాణించే సమయంలో అనేక కథలు, వంశపరంపరలు, ఋషి ఉపదేశాలు వినే అవకాశం వచ్చింది. ఈ విభాగం ఒక్క సంఘటనకే పరిమితం కాకుండా ద్రౌపది జనన నేపథ్యం, ద్రోణ–ద్రుపద విభేదం, వశిష్ఠ–విశ్వామిత్ర కథలు వంటి అనేక ఉపకథలను కలిగి ఉంది.

ద్రుపదుడు ద్రోణుని చేతిలో పొందిన అవమానానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని సంకల్పించాడు. ద్రోణుని సంహరించగల కుమారుడు కావాలని యజ్ఞం నిర్వహించగా ధృష్టద్యుమ్నుడు జన్మించాడు; అదే యజ్ఞాగ్నిలోనుంచి అపూర్వ సౌందర్యంతో కృష్ణా అనే ద్రౌపది ప్రత్యక్షమైంది. ఆమె భవిష్యత్తు కురు వంశంలో మహత్తర మార్పులకు కారణమవుతుందని సూచనలు వచ్చాయి.

పాండవులు పాంచాలానికి వెళ్తూ రాత్రివేళ గంగాతీరంలో చిత్రరథుడు అనే గంధర్వుడిని కలుసుకున్నారు. తన సమయానికి మానవులు అక్కడికి రావడాన్ని అతడు అభ్యంతరం చెప్పడంతో ఘర్షణ ఏర్పడింది. అర్జునుడు తన యుద్ధనైపుణ్యంతో గంధర్వుడిని జయించాడు; కానీ అతడిని చంపకుండా విడిచిపెట్టడంతో శత్రుత్వం స్నేహంగా మారింది.

కృతజ్ఞతగా చిత్రరథుడు అర్జునునికి గంధర్వ విద్యలు, చాక్షుషీ విద్య వంటి జ్ఞానాలను అందించాడు. పాండవులు ఒక పురోహితుని ఆశ్రయించడం అవసరమని సూచించి ధౌమ్య మహర్షిని ఆశ్రయించే మార్గాన్ని కూడా తెలియజేశాడు. ఈ విధంగా పాండవుల యాత్రకు ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక బలం పెరిగింది.

ఈ విభాగంలో తపతి–సంవరణుల కథ, వశిష్ఠ మహర్షి సహనం, విశ్వామిత్రుడి సంఘర్షణ వంటి ఉపకథలు ధర్మం, క్షమ, తపస్సు, రాజధర్మం గురించి విస్తృతమైన దృక్పథాన్ని ఇస్తాయి. మహాభారతం ప్రధాన కథ మధ్యలో ఇలాంటి ఉపకథలను చేర్చి పాత్రలకు, పాఠకులకు పూర్వజ్ఞానం అందిస్తుంది.

చైత్రరథ విభాగం ముగిసే సమయానికి పాండవులు ద్రౌపది స్వయంవరానికి వెళ్లేందుకు సిద్ధమవుతారు. ఇప్పటివరకు రహస్య జీవితం గడిపిన వారు త్వరలోనే మళ్లీ రాజకీయం మధ్యలోకి ప్రవేశించబోతున్నారు. అర్జునుని ప్రతిభను ప్రపంచం తిరిగి గుర్తించే ఘట్టానికి వేదిక సిద్ధమవుతుంది.

ద్రుపద మహారాజు తన కుమార్తె ద్రౌపదికి స్వయంవరం ప్రకటించాడు. అనేక దేశాల నుంచి మహారాజులు, యువరాజులు, శూరవీరులు పాంచాల రాజధానికి చేరుకున్నారు. పాండవులు మాత్రం ఇంకా తమ అసలు గుర్తింపును దాచుకుని బ్రాహ్మణ వేషంలో సభకు వచ్చారు. శ్రీకృష్ణుడు, బలరాముడు కూడా అక్కడికి వచ్చి వారిని గమనించారు.

స్వయంవరంలో ఒక కఠినమైన ధనుర్విద్య పరీక్ష ఏర్పాటు చేయబడింది. భారమైన విల్లును ఎత్తి తీగ కట్టి, పైభాగంలో తిరుగుతున్న లక్ష్యాన్ని కింద ఉన్న ప్రతిబింబం ద్వారా చూసి బాణంతో ఛేదించాలి. సభలో ఉన్న అనేక మహావీరులు ప్రయత్నించినా విల్లును సరిగా ఎత్తలేకపోయారు లేదా లక్ష్యాన్ని సాధించలేకపోయారు.

కర్ణుడు ముందుకు వచ్చినప్పుడు కొన్ని పరంపరల్లో ద్రౌపది అతని జన్మస్థితిని కారణంగా చూపి తిరస్కరించినట్లు వర్ణన కనిపిస్తుంది; పాఠభేదాలు ఉన్న ఈ ఘట్టం శతాబ్దాలుగా చర్చకు కారణమైంది. చివరికి బ్రాహ్మణ వేషంలో ఉన్న అర్జునుడు గురువులను స్మరించి విల్లును ఎత్తి లక్ష్యాన్ని విజయవంతంగా ఛేదించాడు.

ద్రౌపది అర్జునునికి వరమాల వేసింది. బ్రాహ్మణుడిగా కనిపిస్తున్న వ్యక్తి క్షత్రియ వీరులను మించినందుకు సభలో కలకలం చెలరేగింది. కొందరు రాజులు యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు. అర్జునుడు, భీముడు వారిని ఎదుర్కొని ద్రౌపదిని సురక్షితంగా తీసుకెళ్లారు. శ్రీకృష్ణుడు ఆ బ్రాహ్మణులు నిజానికి పాండవులేనని గుర్తించాడు.

పాండవులు తమ నివాసానికి చేరుకుని ‘భిక్ష తీసుకువచ్చాం’ అని కుంతికి చెప్పారు. లోపల ఏముందో చూడకుండానే ‘అందరూ పంచుకోండి’ అని ఆమె చెప్పిన మాట తరువాత అసాధారణ ధర్మసంకటానికి దారి తీసింది. ద్రౌపది వివాహం ఐదుగురు పాండవులతో ఎలా సాధ్యమవుతుందనే ప్రశ్న తదుపరి వైవాహిక విభాగంలో వివరిస్తారు.

స్వయంవరం పాండవుల జీవితంలో మహా మలుపు. లక్క ఇంటిలో మరణించారని భావించిన వీరు ఇప్పుడు ద్రుపదుడి వంటి శక్తివంతమైన రాజుతో బంధుత్వం ఏర్పరచుకున్నారు. వారి జీవించి ఉండటం ప్రపంచానికి తెలిసింది; కురు రాజకీయాల్లో శక్తిసమీకరణాలు పూర్తిగా మారిపోయాయి.

ద్రౌపదిని తీసుకుని పాండవులు తమ నివాసానికి వచ్చిన తరువాత కుంతి అనుకోకుండా చెప్పిన ‘పంచుకోండి’ అనే మాట కుటుంబాన్ని గంభీర ధర్మసంకటంలోకి నెట్టింది. తల్లి మాటను అసత్యం చేయకూడదు; అదే సమయంలో ఒక స్త్రీ ఐదుగురు సహోదరులను వివాహం చేసుకోవడం సాధారణ ఆచారం కాదు. యుధిష్ఠిరుడు తొందరగా నిర్ణయం తీసుకోకుండా పెద్దల మార్గదర్శనాన్ని ఆశ్రయించాడు.

ద్రుపదుడు మొదట ఈ వివాహ విధానంపై తీవ్ర సందేహం వ్యక్తం చేశాడు. తన కుమార్తె భవిష్యత్తు, సామాజిక ధర్మం, రాజవంశ గౌరవం అన్నింటినీ ఆలోచించాడు. ఈ సందర్భంలో వ్యాసమహర్షి వచ్చి పూర్వజన్మ, దివ్యనియతి, ప్రత్యేక ధర్మసందర్భాలకు సంబంధించిన వివరణలను ఇచ్చాడు. ఆ వివరణల తరువాత ద్రుపదుడు వివాహానికి సమ్మతించాడు.

ద్రౌపది ఒక్కొక్క పాండవునితో నియమబద్ధంగా వివాహం చేసుకుంది. వివాహజీవితంలో సహోదరుల మధ్య అసూయ లేదా విభేదం రాకుండా తరువాత స్పష్టమైన నియమాలు ఏర్పడ్డాయి. ఒక సమయంలో ద్రౌపది ఏ సహోదరుడితో ఉంటే, ఇతరులు ఆ గృహంలో అనుమతి లేకుండా ప్రవేశించరాదనే నియమం కూడా తరువాత అర్జునుని వనవాసానికి కారణమవుతుంది.

ఈ వివాహం పాండవులకు పాంచాల రాజ్యంతో బలమైన రాజకీయ, కుటుంబ బంధాన్ని ఇచ్చింది. ద్రుపదుడు ఇక పాండవుల మిత్రుడయ్యాడు; ధృష్టద్యుమ్నుడు వారి బావమరిదిగా నిలిచాడు. కురు రాజసభకు ఇది పెద్ద రాజకీయ పరిణామం, ఎందుకంటే పాండవులు ఇప్పుడు ఒంటరి శరణార్థులు కాదు.

ద్రౌపది పాత్ర ఇక్కడి నుంచి మహాభారత హృదయంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ఆమె కేవలం ఐదుగురు వీరుల భార్య కాదు; స్వాభిమానం, ధైర్యం, అన్యాయంపై ప్రశ్నించే శక్తి, కుటుంబాన్ని ఏకం చేసే సామర్థ్యం కలిగిన కేంద్రపాత్రగా ఎదుగుతుంది. తరువాతి సభాపర్వంలోని ద్యూతకథ ఆమె జీవితాన్ని, సమస్త కురు వంశాన్ని మలుస్తుంది.

వైవాహిక విభాగం ధర్మం ఎల్లప్పుడూ ఒకే సరళ నియమంతో తీర్పు చెప్పలేమని చూపిస్తుంది. సందర్భం, వాగ్దానం, నియతి, పెద్దల సాక్ష్యం, సంబంధిత వ్యక్తుల సమ్మతి—ఇవన్నీ పరిశీలించిన తరువాత నిర్ణయం తీసుకోవాల్సిన అవసరాన్ని ఈ కథ ముందుకు తెస్తుంది.

పాండవులు జీవించి ఉన్నారని, ద్రౌపదిని వివాహం చేసుకుని పాంచాల రాజ్యంతో బలమైన బంధం ఏర్పరచుకున్నారని హస్తినాపురానికి వార్త చేరింది. ప్రజల్లో ఆనందం కనిపించినా దుర్యోధనుడు, శకుని వర్గంలో ఆందోళన పెరిగింది. పాండవులను శాశ్వతంగా తొలగించామని భావించిన వారి లెక్కలు తప్పిపోయాయి.

ధృతరాష్ట్రుని సభలో పాండవుల విషయంపై విభిన్న అభిప్రాయాలు వచ్చాయి. భీష్ముడు, ద్రోణుడు, విదురుడు ధర్మబద్ధమైన పరిష్కారం అవసరమని స్పష్టం చేశారు. పాండవులకు వారి హక్కు ఇవ్వకుండా ఉండటం రాజవంశానికి మరింత ప్రమాదకరమని హెచ్చరించారు. బహిరంగ శత్రుత్వం పాంచాల వంటి మిత్రరాజ్యాలను కూడా కురు వంశానికి వ్యతిరేకంగా నిలబెట్టవచ్చని వారికి తెలుసు.

విదురుడిని పాంచాలదేశానికి పంపి పాండవులను సాదరంగా హస్తినాపురానికి ఆహ్వానించాలని నిర్ణయించారు. విదురుడు ద్రుపదుడిని, పాండవులను కలుసుకుని రాజసభ సందేశాన్ని తెలియజేశాడు. గతంలో జరిగిన కుట్రల కారణంగా జాగ్రత్త అవసరమైనప్పటికీ, పెద్దల మాటను గౌరవిస్తూ పాండవులు తిరిగి రావడానికి సిద్ధమయ్యారు.

ద్రౌపది, కుంతి, పాండవులతో కలిసి హస్తినాపురానికి వచ్చినప్పుడు ప్రజలు వారిని ఘనంగా స్వాగతించారు. చాలాకాలం తరువాత వారు బహిరంగంగా రాజవంశ సభ్యులుగా తిరిగి నిలబడ్డారు. లక్క ఇంటి తరువాత ఏర్పడిన ‘మరణించిన వారసులు’ అనే భావన పూర్తిగా ముగిసింది.

విదురుడు ఈ మొత్తం ప్రక్రియలో మధ్యవర్తిగా నిలిచాడు. అతనికి పాండవులపై ప్రేమ ఉన్నా, తన బాధ్యత కురు రాజ్యానికి కూడా ఉంది. అందువల్ల వ్యక్తిగత అనుబంధం కంటే ధర్మబద్ధమైన సమతుల్యం కోసం పనిచేశాడు. అతని సలహా తాత్కాలికంగా కుటుంబాన్ని యుద్ధం నుంచి దూరంగా ఉంచింది.

అయితే సమస్య మూలం—దుర్యోధనుని అసూయ—తొలగిపోలేదు. కాబట్టి సమాధానం స్థిరమైన శాంతి కాదు; రాజ్యాన్ని విభజించి రెండు వర్గాలకూ పాలనా స్థలం ఇవ్వడం అనే రాజకీయ పరిష్కారం వైపు కథ కదిలింది. తదుపరి రాజ్యలాభ విభాగంలో పాండవుల కొత్త రాజధాని ఇంద్రప్రస్థ జన్మిస్తుంది.

కురు కుటుంబంలో దీర్ఘకాల శాంతి కోసం రాజ్యభాగాన్ని పంచాలనే నిర్ణయం తీసుకున్నారు. పాండవులకు ఖాండవప్రస్థ ప్రాంతాన్ని అప్పగించారు. అది అభివృద్ధి చెందిన రాజధాని కాకుండా అడవులు, పాడుబడిన భూభాగంతో కూడిన కఠిన ప్రాంతం. దుర్యోధనుని వర్గానికి ఇది పెద్ద నష్టం కాదని అనిపించినా పాండవులు దానిని అవకాశంగా స్వీకరించారు.

శ్రీకృష్ణుడు మరియు మిత్రుల సహకారంతో పాండవులు ఆ ప్రాంతాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. శిల్పులు, ప్రజలు, వ్యాపారులు చేరి విశాల వీధులు, ప్రాసాదాలు, రక్షణ వ్యవస్థలతో అద్భుత నగరం నిర్మితమైంది. ఆ కొత్త రాజధానికి ఇంద్రప్రస్థ అని పేరు వచ్చింది. యుధిష్ఠిరుడు ధర్మబద్ధ పాలనతో ప్రజల విశ్వాసాన్ని పొందాడు.

భీముడు రక్షణలో, అర్జునుడు సైనికశక్తిలో, నకుల–సహదేవులు పరిపాలన మరియు సంపద నిర్వహణలో తమ పాత్రలు పోషించారు. ద్రౌపది రాజమహిషిగా కుటుంబాన్ని, రాజసభను సమన్వయపరిచింది. కష్టమైన భూభాగాన్ని సుసంపన్న రాజ్యంగా మార్చడం పాండవుల నిర్మాణశక్తిని ప్రపంచానికి చూపించింది.

ఇంద్రప్రస్థ అభివృద్ధి పాండవుల గౌరవాన్ని పెంచినా, అదే సమయంలో హస్తినాపురంలో అసూయకు కొత్త కారణమైంది. పాండవులు నశిస్తారని ఆశించిన దుర్యోధనుడు ఇప్పుడు వారు మరింత శక్తివంతమైన రాజ్యాన్ని నిర్మిస్తున్నారని చూడాల్సి వచ్చింది. తరువాత మాయాసభను చూసినప్పుడు అతని అసూయ పరాకాష్టకు చేరుతుంది.

ఈ సమయంలో పాండవ కుటుంబంలో ద్రౌపదితో సహజీవనానికి సంబంధించిన నియమాలు కూడా స్థిరపడ్డాయి. కుటుంబ ఐక్యతను రక్షించేందుకు ఏర్పాటు చేసిన ఆ నియమాల్లో ఒకటి త్వరలోనే అర్జునుని వ్యక్తిగత జీవితాన్ని పూర్తిగా మార్చే సంఘటనకు కారణమవుతుంది.

రాజ్యలాభ విభాగం ఒక ముఖ్యమైన ధర్మపాఠాన్ని ఇస్తుంది: మనకు లభించిన భాగం చిన్నదైనా, దాన్ని సమర్థంగా నిర్మిస్తే అది మహత్తర అవకాశంగా మారవచ్చు. పాండవులు అన్యాయం జరిగిందని కూర్చోకుండా తమ చేతికి వచ్చిన నేలను రాజధానిగా మార్చారు. కానీ విజయంతో పాటు కొత్త బాధ్యతలు, కొత్త ప్రత్యర్థిత్వాలు కూడా వచ్చాయి.

ద్రౌపదితో వివాహం తరువాత పాండవులు కుటుంబ ఐక్యత కోసం ఒక నియమం పెట్టుకున్నారు. ద్రౌపది ఒక సహోదరుడి వద్ద ఉన్న సమయంలో మరొకరు ఆ గృహంలో ప్రవేశిస్తే నిర్ణీత కాలం వనవాసం చేయాలి. ఈ నియమం పరస్పర గౌరవం, అసూయ నివారణ కోసం ఏర్పడింది.

ఒక రోజు ఒక బ్రాహ్మణుని పశువులను దొంగలు అపహరించారు. అతడు సహాయం కోరగా అర్జునుని ఆయుధాలు యుధిష్ఠిరుడు–ద్రౌపది ఉన్న గదిలో ఉన్నాయి. ఒకవైపు కుటుంబ నియమం, మరోవైపు క్షత్రియుడిగా నిరపరాధుడిని రక్షించే కర్తవ్యం—అర్జునునికి ధర్మసంకటం ఏర్పడింది.

అర్జునుడు కర్తవ్యాన్ని ముందుకు పెట్టి గదిలోకి వెళ్లి ఆయుధాలు తీసుకుని దొంగలను ఓడించి పశువులను తిరిగి తెచ్చాడు. యుధిష్ఠిరుడు పరిస్థితి కారణంగా వనవాసం అవసరం లేదని చెప్పినా, అర్జునుడు ముందుగా స్వీకరించిన నియమాన్ని తానే ఉల్లంఘించినందున దాని ఫలితాన్ని అనుభవించాల్సిందేనని పట్టుబట్టాడు. ఈ నిర్ణయం అతని వాగ్దాననిబద్ధతను చూపిస్తుంది.

వనవాస యాత్రలో అర్జునుడు అనేక తీర్థాలను దర్శించాడు. గంగానదిలో ఉలూపి అనే నాగకన్యను కలుసుకున్నాడు; ఆమెతో జరిగిన వివాహం ద్వారా ఇరవాన్ జన్మించాడు. తరువాత మణిపురంలో చిత్రాంగదను వివాహం చేసుకుని బభ్రువాహనునికి తండ్రయ్యాడు. ఈ బంధాలు తరువాతి మహాభారత కథల్లో మళ్లీ ప్రాధాన్యం పొందుతాయి.

తీర్థయాత్ర కేవలం వివాహాల శ్రేణి కాదు; అర్జునుడు వివిధ ప్రాంతాలు, సంప్రదాయాలు, ఋషులను కలుసుకుని అనుభవాన్ని విస్తరించుకున్న కాలం. యోధుడిగా ఉన్న అతని పరిధి భారతవర్షంలోని అనేక రాజ్యాలతో అనుసంధానమైంది. భవిష్యత్తు యుద్ధంలో ఈ పరిచయాల రాజకీయ విలువ కూడా కనిపిస్తుంది.

చివరికి అర్జునుని యాత్ర యాదవుల ప్రాంతానికి తీసుకెళ్లింది. అక్కడ శ్రీకృష్ణునితో అతని స్నేహం మరింత గాఢమై, సుభద్రతో ప్రేమకథ ప్రారంభమైంది. ఆ కలయిక పాండవులు–యాదవుల బంధాన్ని శాశ్వతంగా మార్చబోతుంది.

తీర్థయాత్రలో అర్జునుడు ద్వారకా పరిసరాలకు చేరుకున్నప్పుడు శ్రీకృష్ణుని సోదరి సుభద్రను చూశాడు. ఆమెపై ప్రేమ కలిగింది. అర్జునుని భావాన్ని గ్రహించిన కృష్ణుడు కుటుంబ, రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించాడు. బలరాముడు సుభద్రకు వేరొక వివాహ సంబంధం ఆలోచిస్తున్నట్టు కథాపరంపర చెబుతుంది.

స్వయంవరం జరిగితే ఫలితం అనిశ్చితమని, పరస్పర ప్రేమ ఉంటే క్షత్రియ సంప్రదాయంలో హరణవివాహం కూడా ఒక మార్గమని కృష్ణుడు సూచించాడు. అర్జునుడు సుభద్రను రథంలో తీసుకెళ్లాడు. యాదవ వీరులు మొదట దీన్ని అవమానంగా భావించి యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు.

కృష్ణుడు సభలో వారిని శాంతింపజేశాడు. అర్జునుడు సాధారణ అపహరణకర్త కాదని, మహావీరుడు, పాండవ వంశానికి చెందినవాడు, తమకు సముచిత బంధువు అవుతాడని వివరించాడు. ముఖ్యంగా సుభద్ర సమ్మతి ఉన్నదనే భావనతో పరిణామం యుద్ధం నుంచి వివాహంగా మారింది.

అర్జునుడు–సుభద్రల వివాహం పాండవులు మరియు యాదవుల మధ్య అత్యంత ముఖ్యమైన కుటుంబబంధాన్ని ఏర్పరచింది. కృష్ణుడు ఇప్పటికే పాండవులకు మిత్రుడు; ఇప్పుడు ఆ మైత్రి రక్తసంబంధంగా మారింది. తరువాతి రాజకీయ పరిణామాల్లో ఈ బంధం అపార ప్రాధాన్యం పొందుతుంది.

ఈ దంపతులకు అభిమన్యుడు జన్మించాడు. అతడు చిన్న వయస్సులోనే అద్భుత యోధుడిగా ఎదిగి కురుక్షేత్రంలో చక్రవ్యుహంలో చూపిన వీరత్వంతో చిరస్థాయిగా నిలుస్తాడు. కాబట్టి సుభద్రాహరణం ప్రేమకథ మాత్రమే కాదు; తరువాతి తరానికి చెందిన మహావీరుని జననానికి పునాది.

అర్జునుడు సుభద్రతో ఇంద్రప్రస్థానికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు కుటుంబంలో మరో సున్నిత దశ మొదలైంది. ద్రౌపది భావాలను గౌరవిస్తూ కొత్త బంధాన్ని కుటుంబంలో ఎలా స్వీకరించారో తదుపరి హరణాహరణ విభాగం వివరిస్తుంది.

సుభద్రతో కలిసి అర్జునుడు ఇంద్రప్రస్థానికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు ద్రౌపది మనసులో సహజమైన బాధ, అసంతృప్తి ఉద్భవించవచ్చని అర్జునుడు తెలుసుకున్నాడు. కొత్త వివాహాన్ని అహంకారంతో పరిచయం చేయకుండా సున్నితంగా కుటుంబంలో కలపడం అవసరమైంది.

సుభద్ర సాదాసీదా గోపిక వేషంలో ద్రౌపది వద్దకు వెళ్లి వినయంగా నమస్కరించినట్లు ప్రసిద్ధ కథనం చెబుతుంది. ఆమె వినయం ద్రౌపది హృదయాన్ని కరిగించింది. ‘నీ భర్తకు శత్రువులు లేకుండా ఉండాలి’ అని ద్రౌపది ఆశీర్వదించి సుభద్రను ప్రేమతో స్వీకరించింది.

ఈ చిన్న విభాగం మహాభారతంలో కుటుంబ సంబంధాల సున్నితత్వాన్ని చూపిస్తుంది. మహా యుద్ధాలు, రాజ్యాలు, దివ్యాస్త్రాల మధ్య కూడా మనుషుల హృదయాల్లో అసూయ, బాధ, ప్రేమ, గౌరవం వంటి భావాలు కథను ప్రభావితం చేస్తాయని గుర్తుచేస్తుంది.

అర్జునుడు తన నిర్ణయానికి బాధ్యత తీసుకోవడం, సుభద్ర వినయంతో ముందుకు రావడం, ద్రౌపది చివరికి విశాలహృదయంతో స్వీకరించడం—ముగ్గురి ప్రవర్తన కుటుంబ విభేదాన్ని పెద్ద సమస్యగా మారనివ్వలేదు. పరస్పర గౌరవం ఉన్నప్పుడు సంక్లిష్ట సంబంధాలు కూడా సమన్వయమవుతాయని ఈ సంఘటన చూపిస్తుంది.

అర్జునుడు–సుభద్రలకు అభిమన్యుడు జన్మించగా, ద్రౌపదికి ఐదుగురు పాండవుల ద్వారా ప్రతివింధ్యుడు, సుతసోముడు, శ్రుతకర్మ, శతానీకుడు, శ్రుతసేనుడు వంటి ఉపపాండవులు జన్మించారు. కొత్త తరం పెరుగుతుండగా ఇంద్రప్రస్థ సుసంపన్న రాజ్యంగా ఎదిగింది.

ఇప్పుడు ఆది పర్వం చివరి మహాఘట్టమైన ఖాండవవన దహనానికి కథ సిద్ధమవుతుంది. అక్కడ అర్జునుడు–కృష్ణుల మైత్రి అపార యుద్ధశక్తిగా ప్రత్యక్షమై, మయ దానవుడి ద్వారా తరువాతి సభాపర్వానికి నేరుగా వేదిక ఏర్పడుతుంది.

ఆది పర్వం చివరి విస్తార ఘట్టం ఖాండవవన దహనం. ఒకరోజు కృష్ణుడు, అర్జునుడు యమునా తీరంలో విహరిస్తుండగా బ్రాహ్మణ రూపంలో అగ్నిదేవుడు వారిని ఆశ్రయించాడు. ఖాండవ వనాన్ని భక్షించాలనుకుంటున్నా ఇంద్రుడు ప్రతి సారి వర్షం కురిపించి అగ్నిని ఆర్పేస్తున్నాడని తన సమస్యను వివరించాడు.

అగ్ని ఎందుకు ఆ వనాన్ని దహించాలనుకున్నాడన్న దానికి శ్వేతకి మహారాజు దీర్ఘకాల యజ్ఞాల వల్ల అపార నెయ్యి స్వీకరించి అగ్నికి ‘అజీర్ణం’ ఏర్పడిందనే పురాణకథను చెబుతారు. బ్రహ్మ సూచన ప్రకారం ఖాండవవనంలోని ఔషధ, జీవసంపదను భక్షించడం ద్వారా తన తేజస్సు తిరిగి పొందగలనని అగ్ని భావించాడు. కానీ నాగరాజు తక్షకుని నివాసం కావడంతో అతని మిత్రుడైన ఇంద్రుడు వనాన్ని రక్షించేవాడు.

అర్జునుడు యుద్ధానికి సిద్ధమేనని, కానీ ఇంద్రుని వంటి దేవతలను ఎదుర్కొనేందుకు తగిన ఆయుధాలు కావాలని చెప్పాడు. వరుణుని ద్వారా గాండీవ ధనుస్సు, అక్షయ తూణీరాలు, దివ్య రథం అర్జునునికి లభించాయి. కృష్ణునికి సుదర్శన చక్రం, కౌమోదకీ గద వంటి ఆయుధాల ప్రస్తావన కూడా ఈ సందర్భంతో అనుసంధానమవుతుంది.

అగ్ని వనాన్ని చుట్టుముట్టగా ఇంద్రుడు మేఘాలను పంపి వర్షం కురిపించాడు. అర్జునుడు బాణాలతో ఆకాశంలోనే ఒక అడ్డుగోడలా నిర్మించి వర్షాన్ని అడ్డుకున్నాడు. కృష్ణుడు తప్పించుకునే శక్తివంతమైన జీవులను ఎదుర్కొన్నాడు. దేవతలు, గంధర్వులు, నాగులు, ఇతర శక్తులతో ఘర్షణ భీకరంగా సాగింది. అర్జునుడు–కృష్ణుల సమన్వయం అసాధారణ యుద్ధశక్తిగా ప్రత్యక్షమైంది.

ఈ దహనంలో అనేక జీవులు నశించాయి; కొన్ని మాత్రమే రక్షించబడ్డాయి. మయ దానవుడు అర్జునుని శరణు కోరగా అతడు రక్షించాడు. అశ్వసేనుడు వంటి కొందరు తప్పించుకున్నారు. మహాభారతం ఈ ఘట్టాన్ని మహావీరత్వంగా వర్ణించినప్పటికీ, ఆధునిక పాఠకుడికి ఇందులోని విపరీత వినాశం నైతిక ప్రశ్నలను కూడా లేవనెత్తుతుంది. ఇతిహాసం తరచుగా శక్తి–ఫలితాల సంక్లిష్టతను ఇలాగే మన ముందుంచుతుంది.

అర్జునుడు తన ప్రాణాన్ని కాపాడినందుకు కృతజ్ఞతగా మయుడు ఏ సేవ కావాలో అడిగాడు. అర్జునుడు స్వప్రయోజనం కోరలేదు; కృష్ణుడిని సంతోషపరచే పని చేయమని సూచించాడు. చివరికి యుధిష్ఠిరుని కోసం అపూర్వమైన సభాభవనం నిర్మించాలనే సంకల్పం ఏర్పడింది. అదే మాయాసభ తరువాత సభాపర్వంలోని కీలక వేదికగా మారుతుంది.

ఖాండవ దహనంతో ఆది పర్వం ముగింపు దశకు చేరుతుంది. ప్రారంభంలో నైమిశారణ్యంలో కథ వినాలనే ఋషుల కోరికతో మొదలైన ఈ పర్వం, కురు వంశ జననాలు, పాండవుల బాల్యం, కుట్రలు, ద్రౌపది వివాహం, ఇంద్రప్రస్థ స్థాపన, అర్జునుని యాత్రల గుండా ప్రయాణించి ఇప్పుడు పాండవుల శక్తి పరాకాష్టకు చేరిన స్థితిలో ముగుస్తుంది. తదుపరి సభా పర్వంలో ఈ విజయమే కొత్త అసూయకు, కొత్త సంకటానికి వేదిక అవుతుంది.