18 పర్వాలు

మహాభారతం • పర్వం 2

సభా పర్వం

మయసభ నుంచి పాండవుల వనవాసం వరకు

సభా పర్వం పాండవుల జీవితంలో అత్యంత కీలకమైన మలుపును వివరిస్తుంది. మయుడు నిర్మించిన అద్భుత సభ, నారదుని రాజధర్మ బోధ, యుధిష్ఠిరుని రాజసూయం, జరాసంధ వధ, దిక్విజయాలు, శిశుపాల వధ, దుర్యోధనుని అసూయ, శకుని పాచికల కుట్ర, కురు సభలో ద్రౌపది అడిగిన ధర్మప్రశ్న, చివరకు పాండవుల వనవాసం వరకు ఈ పర్వం విస్తరిస్తుంది.

1

సభా పర్వం

సభాక్రియ – మయుడు నిర్మించిన అద్భుత సభ

Sabhakriya – Maya Builds the Great Assembly Hall

ఖాండవ వన దహన సమయంలో అర్జునుడు తన ప్రాణాలను కాపాడినందుకు మయ దానవుడు కృతజ్ఞతతో నిండిపోయాడు. తన అపూర్వ శిల్పవిద్యతో పాండవులకు గొప్ప సేవ చేయాలని కోరుకున్నాడు. అర్జునుడు తన కోసం ప్రతిఫలం వద్దని చెప్పినా, కృష్ణుని సూచనతో యుధిష్ఠిరుని కోసం ప్రపంచంలో అరుదైన మహాసభను నిర్మించేందుకు మయుడు సిద్ధమయ్యాడు.

ఆ నిర్మాణం సాధారణ రాజభవనం కాదు. అరుదైన రత్నాలు, స్ఫటికాలు, లోహాలు, దివ్య కాంతిని ప్రతిబింబించే పదార్థాలతో సభ రూపుదిద్దుకుంది. నేల నీటిలా, నీరు మెరిసే నేలలా కనిపించే నిర్మాణ మాయలు సందర్శకుల ఇంద్రియాలనే మోసం చేసేవి.

విశాల ప్రాంగణాలు, ప్రకాశించే స్తంభాలు, ఉద్యానవనాలు, జలాశయాలు సభకు అపూర్వ వైభవాన్ని ఇచ్చాయి. అది పాండవుల కొత్త రాజధాని ఇంద్రప్రస్థం ఎదుగుదలకు ప్రతీకగా నిలిచింది.

సభ పూర్తయ్యాక యుధిష్ఠిరుడు బ్రాహ్మణులు, ఋషులు, రాజులు, బంధువులను ఆహ్వానించి శుభకార్యాలతో ప్రవేశించాడు. దానధర్మాలు, వేదఘోషలు, సంగీతం, రాజసత్కారాలతో ఇంద్రప్రస్థం ఉత్సవ వాతావరణంలో మునిగిపోయింది.

మయసభ పాండవుల విజయానికి ప్రతీక అయినప్పటికీ, అదే సభ తరువాత దుర్యోధనుని హృదయంలో అసూయను పెంచుతుంది. అందువల్ల ఈ నిర్మాణం భవిష్యత్ రాజకీయ విపత్తుకు రంగస్థలాన్ని కూడా సిద్ధం చేసింది.

2

సభా పర్వం

నారదుని ఆగమనం – రాజధర్మం, రాజసూయ సంకల్పం

Narada's Visit – Rajadharma and the Rajasuya Idea

మయసభలో యుధిష్ఠిరుని పరిపాలన కొనసాగుతున్న సమయంలో దేవర్షి నారదుడు ఇంద్రప్రస్థానికి వచ్చాడు. యుధిష్ఠిరుడు అతనిని అత్యంత గౌరవంతో ఆహ్వానించాడు. సభ వైభవాన్ని ప్రశంసించిన నారదుడు వెంటనే రాజ్యపాలనలోని అసలు బాధ్యతలపై దృష్టి పెట్టాడు.

ధర్మం, అర్థం మధ్య సమతుల్యత పాటిస్తున్నావా? ఆదాయ వ్యయాలను పరిశీలిస్తున్నావా? మంత్రులను వారి సామర్థ్యానికి తగిన పనుల్లో ఉంచుతున్నావా? రైతులు, వ్యాపారులు, సైనికులు, బలహీనులు రక్షణ పొందుతున్నారా? రహస్యాలు శత్రువులకు చేరకుండా జాగ్రత్త పడుతున్నావా? అంటూ నారదుడు ప్రశ్నల ద్వారా రాజధర్మాన్ని వివరించాడు.

రాజ్యం అంటే సింహాసనం లేదా సంపద మాత్రమే కాదని యుధిష్ఠిరునికి గుర్తుచేశాడు. ప్రజల జీవనోపాధి, న్యాయం, సైనిక క్రమశిక్షణ, సమర్థ మంత్రాంగం, శత్రువులపై అప్రమత్తత—all రాజు బాధ్యతలో భాగమని బోధించాడు.

తరువాత నారదుడు ఇంద్రుడు, యముడు, వరుణుడు, కుబేరుడు, బ్రహ్మల దివ్యసభలను వర్ణించాడు. హరిశ్చంద్రుడు రాజసూయ యాగం చేసి పొందిన మహిమను చెప్పినప్పుడు యుధిష్ఠిరుని మనసులో రాజసూయ సంకల్పం బలపడింది.

అయితే రాజసూయం కేవలం కీర్తి కోసం చేసే యాగం కాదు. ఇతర రాజుల అంగీకారం, ధర్మబద్ధమైన సామ్రాజ్యాధికారం, అపార బాధ్యత అవసరమని యుధిష్ఠిరుడు గ్రహించాడు.

3

సభా పర్వం

జరాసంధ వధ – భీముని మహా మల్లయుద్ధం

Jarasandha-vadha – Bhima's Great Duel

రాజసూయం గురించి కృష్ణుని సలహా కోరిన యుధిష్ఠిరునికి ఒక ప్రధాన అడ్డంకి కనిపించింది. మగధరాజు జరాసంధుడు అనేక రాజులను ఓడించి బంధించాడు. అతడు జీవించి ఉన్నంతకాలం యుధిష్ఠిరుని సార్వభౌమాధికారాన్ని స్వేచ్ఛగా అంగీకరించే పరిస్థితి లేదని కృష్ణుడు వివరించాడు.

పెద్ద సైన్యాల యుద్ధంలో అనవసర ప్రాణనష్టం జరగకుండా కృష్ణుడు, భీముడు, అర్జునుడు నేరుగా మగధ రాజధాని గిరివ్రజానికి వెళ్లారు. వారి వేషధారణను గమనించిన జరాసంధుడు వారు సాధారణ అతిథులు కాదని గ్రహించాడు. చివరకు వారి నిజ స్వరూపం వెల్లడైంది.

బంధింపబడిన రాజులను విడిచిపెట్టమన్న కృష్ణుని మాటను జరాసంధుడు తిరస్కరించాడు. ద్వంద్వయుద్ధానికి సిద్ధమై ముగ్గురిలో భీముని ప్రత్యర్థిగా ఎంచుకున్నాడు. ఇద్దరు మహాబలవంతుల మధ్య ఘోర మల్లయుద్ధం ప్రారంభమైంది.

రోజులు గడిచినా ఇద్దరిలో ఎవ్వరూ సులభంగా ఓడిపోలేదు. జరాసంధుని జనన రహస్యాన్ని గుర్తుచేసేలా కృష్ణుడు భీమునికి సంకేతం ఇచ్చాడు. రెండు భాగాలుగా పుట్టిన శిశువును జరా కలిపినందువల్ల అతడు జీవించిన కథ భీమునికి పరిష్కారాన్ని చూపించింది.

సంకేతాన్ని అర్థం చేసుకున్న భీముడు జరాసంధుని శరీరాన్ని చీల్చి భాగాలను విరుద్ధ దిశల్లో విసిరాడు. ఈసారి అవి మళ్లీ కలవలేదు. జరాసంధుడు మరణించాడు.

కారాగారాల్లో ఉన్న రాజులు విడుదలయ్యారు. వారు యుధిష్ఠిరుని రాజసూయానికి మద్దతు ప్రకటించారు. జరాసంధుని కుమారుడు సహదేవుడిని మగధ సింహాసనంపై స్థాపించి రాజ్యాన్ని నాశనం చేయకుండా స్థిరత్వాన్ని కాపాడారు.

భీముని బలం, కృష్ణుని వ్యూహం, అర్జునుని సహకారం కలిసిన ఈ విజయం రాజసూయానికి ఉన్న అతిపెద్ద అడ్డంకిని తొలగించింది.

4

సభా పర్వం

దిగ్విజయం – నాలుగు దిక్కులలో పాండవుల యాత్ర

Digvijaya – The Four Brothers' Campaigns

జరాసంధుని పతనంతో రాజసూయానికి రాజకీయ మార్గం తెరుచుకుంది. యుధిష్ఠిరుని సార్వభౌమ స్థితిని ఇతర రాజ్యాలు అంగీకరించేందుకు నాలుగు పాండవ సోదరులు నాలుగు దిక్కులలో యాత్రలకు బయలుదేరారు.

అర్జునుడు ఉత్తర దిశగా వెళ్లి అనేక పర్వత ప్రాంతాలు, దూర రాజ్యాలను చేరాడు. భీముడు తూర్పు దిశలో శక్తివంతమైన రాజులను ఎదుర్కొన్నాడు. సహదేవుడు దక్షిణ దిశకు, నకులుడు పశ్చిమ దిశకు వెళ్లారు.

ప్రతి చోటా కేవలం యుద్ధమే జరగలేదు. కొందరు రాజులు స్వచ్ఛందంగా మైత్రిని అంగీకరించారు; కొందరు యుద్ధం తరువాత పన్ను, కానుకలు సమర్పించారు. లక్ష్యం రాజ్యాలను నాశనం చేయడం కాక రాజసూయానికి అవసరమైన రాజకీయ అంగీకారం పొందడం.

నాలుగు సోదరులు అపార ధనం, రత్నాలు, పశువులు, విలువైన వస్తువులు, రాజుల సమ్మతితో ఇంద్రప్రస్థానికి తిరిగి వచ్చారు. యాగానికి కావలసిన సంపద సమకూరింది.

దిగ్విజయాల తరువాత పాండవుల శక్తి దేశమంతట గుర్తింపు పొందింది. ఇదే వారి మహిమ యొక్క శిఖరం; అదే సమయంలో కౌరవుల అసూయను పెంచిన మరో కారణం.

5

సభా పర్వం

రాజసూయిక – యుధిష్ఠిరుని మహా రాజసూయ యాగం

Rajasuyika – Yudhishthira's Imperial Sacrifice

అన్ని ఏర్పాట్లు పూర్తయ్యాక ఇంద్రప్రస్థం మహా రాజసూయ యాగానికి సిద్ధమైంది. దేశదేశాల నుంచి రాజులు, ఋషులు, బ్రాహ్మణులు, యోధులు, బంధువులు చేరుకున్నారు. భీష్ముడు, ద్రోణుడు, కృపుడు, ధృతరాష్ట్రుడు, విదురుడు, దుర్యోధనుడు, కర్ణుడు, శకుని వంటి కురు ప్రముఖులు కూడా హాజరయ్యారు.

యుధిష్ఠిరుడు ప్రతి అతిథికి తగిన గౌరవం అందేలా బాధ్యతలను పంచాడు. యాగశాలలు, అన్నదానాలు, కానుకలు, వేదకర్మలు, అతిథి సేవ—all అపూర్వంగా జరిగాయి. అతని సంపదకన్నా దానశీలత, వినయం సభను ఆకట్టుకున్నాయి.

యాగంలోని ముఖ్య ఘట్టంగా అగ్రపూజ ఎవరికి ఇవ్వాలనే ప్రశ్న వచ్చింది. భీష్ముడు కృష్ణుడే సభలో శ్రేష్ఠుడు, ధర్మజ్ఞుడు, లోకహితకారి అని ప్రకటించి మొదటి గౌరవానికి ఆయననే ఎన్నుకోవాలని సూచించాడు.

సహదేవుడు కృష్ణునికి అగ్రపూజ సమర్పించాడు. అనేక రాజులు దాన్ని హర్షంతో అంగీకరించారు. అయితే చేది రాజు శిశుపాలుడు తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాడు. రాజసూయ సభ ఒక్కసారిగా ఉద్రిక్తతతో నిండిపోయింది.

యుధిష్ఠిరుని సామ్రాజ్య మహిమ ఈ యాగంతో పరాకాష్ఠకు చేరింది. కానీ అదే సభలో గౌరవం, అహంకారం, పాత శత్రుత్వం ఢీకొని తదుపరి ఘర్షణకు దారి తీసింది.

6

సభా పర్వం

శిశుపాల వధ – రాజసూయ సభలో ఘర్షణ

Shishupala-vadha – Conflict in the Rajasuya

కృష్ణునికి అగ్రపూజ చేయడాన్ని చూసిన శిశుపాలుడు కోపంతో లేచాడు. భీష్ముని నిర్ణయాన్ని అవమానిస్తూ, సభలో అనేక రాజులు ఉన్నప్పుడు కృష్ణునికే మొదటి గౌరవం ఎందుకు ఇవ్వాలని వాదించాడు.

అతని మాటలు త్వరలోనే వ్యక్తిగత దూషణలుగా మారాయి. భీముడు ఆగ్రహంతో లేచినా భీష్ముడు అతన్ని ఆపాడు. శిశుపాలుని జననం, అతని తల్లికి కృష్ణుడు ఇచ్చిన వాగ్దానం గురించి వివరించాడు.

శిశుపాలుని అనేక అపరాధాలను సహిస్తానని కృష్ణుడు అతని తల్లికి మాట ఇచ్చాడు. కానీ శిశుపాలుడు హెచ్చరికలను పట్టించుకోకుండా దూషణలను కొనసాగించాడు.

అతని అపరాధాలు కృష్ణుడు సహించేందుకు నిర్ణయించిన పరిమితిని దాటినప్పుడు సుదర్శన చక్రంతో శిశుపాలుని సంహరించాడు.

యుధిష్ఠిరుడు శిశుపాలునికి తగిన అంత్యక్రియలు జరిపించి అతని వారసత్వాన్ని క్రమబద్ధం చేశాడు. శత్రువు మరణించిన తరువాత రాజధర్మం నిలవాలని చూపించాడు.

రాజసూయం విజయవంతంగా ముగిసింది. యుధిష్ఠిరుని కీర్తి దేశమంతట వ్యాపించింది. అయితే ఈ మహిమ దుర్యోధనుని మనసులో అసూయను అగ్నిలా రగిలించింది.

7

సభా పర్వం

దుర్యోధనుని అసూయ – మయసభలో అవమాన భావం

Duryodhana's Envy – The Wound of Maya Sabha

రాజసూయం ముగిసిన తరువాత దుర్యోధనుడు మయసభలో పాండవుల అపార సంపదను దగ్గరగా చూశాడు. రాజులు తెచ్చిన కానుకలు, రత్నాలు, యుధిష్ఠిరునికి లభిస్తున్న గౌరవం అతని మనసును కలవరపరిచాయి.

మయసభలోని దృశ్య మాయలు అతన్ని మరింత అసౌకర్యానికి గురిచేశాయి. నీరు అనుకున్న చోట నేల ఉండటం, నేల అనుకున్న చోట నీరు ఉండటం వల్ల అతడు తడబడ్డాడు. చుట్టూ ఉన్నవారి స్పందనలు అతనికి తీవ్రమైన అవమానంగా అనిపించాయి.

హస్తినాపురానికి తిరిగిన తరువాత పాండవుల సంపదను చూసి తాను ప్రశాంతంగా జీవించలేనని దుర్యోధనుడు శకునితో చెప్పాడు. వారి కీర్తి పెరుగుతున్నంతకాలం తనకు రాజసుఖాలు కూడా ఆనందం ఇవ్వవని బాధపడ్డాడు.

శకుని అతని బలహీనతను వెంటనే అర్థం చేసుకున్నాడు. పాండవులను యుద్ధంలో ఓడించడం కష్టం; కానీ యుధిష్ఠిరునికి పాచికలపై ఆసక్తి ఉన్నా ఆటలో నైపుణ్యం తక్కువని గుర్తుచేశాడు.

తాను పాచికల్లో నిపుణుడని, ఆ మార్గంలో పాండవుల సంపదను గెలుచుకోవచ్చని శకుని చెప్పాడు. దుర్యోధనుని వ్యక్తిగత అసూయ ఇప్పుడు రాజకీయ కుట్రగా మారింది.

విదురుడు వంటి ధర్మజ్ఞులు ఈ మార్గం వంశనాశనానికి దారి తీస్తుందని గ్రహించినా, ధృతరాష్ట్రుని పుత్రమోహం కుట్రను ఆపలేకపోయింది.

8

సభా పర్వం

ద్యుతం – వినాశానికి దారి తీసిన పాచికల ఆట

Dyuta – The Fatal Game of Dice

దుర్యోధనుడు, శకుని ఒత్తిడికి ధృతరాష్ట్రుడు చివరకు లొంగిపోయాడు. విదురుడు ఈ పాచికల సభ కురు వంశానికి విపత్తు తెస్తుందని తీవ్రంగా హెచ్చరించాడు. అయినప్పటికీ యుధిష్ఠిరునికి ఆహ్వానం పంపబడింది.

క్షత్రియుడిగా వచ్చిన సవాలును తిరస్కరించడం తగదని భావించిన యుధిష్ఠిరుడు సోదరులు, ద్రౌపదితో హస్తినాపురానికి వచ్చాడు. శకుని దుర్యోధనుని తరఫున ఆడతానని చెప్పినప్పుడే ఆట సమానంగా లేదని స్పష్టమైంది.

మొదట ముత్యాలు, బంగారం, రథాలు, పశువులు, సేవకులు, సంపద పందెంగా పెట్టబడ్డాయి. శకుని వరుసగా గెలిచాడు. యుధిష్ఠిరుడు కోల్పోతున్న కొద్దీ ఆగకుండా మరింత పెద్ద పందెం పెట్టాడు.

తరువాత రాజ్యం, సోదరులు వరుసగా పందెంలోకి వచ్చారు. నకులుడు, సహదేవుడు, అర్జునుడు, భీముడు—ఒక్కొక్కరిని కోల్పోయాడు. చివరకు తనను తాను కూడా పందెంగా పెట్టి ఓడిపోయాడు.

అక్కడితో ఆగాల్సిన ఆట మరింత భయంకరంగా మారింది. శకుని ప్రేరణతో ద్రౌపదిని పందెంగా పెట్టమని సూచించబడింది. ఆమెను కూడా కోల్పోయాడని ప్రకటించగానే కురు సభలో ధర్మానికి సంబంధించిన అత్యంత తీవ్రమైన ప్రశ్న పుట్టింది.

తనను తాను ముందే కోల్పోయిన వ్యక్తికి తరువాత భార్యను పందెంగా పెట్టే హక్కు ఉందా? ఈ ప్రశ్న సభలో ఉన్న మహామహుల ధర్మజ్ఞానాన్ని పరీక్షించబోతోంది.

9

సభా పర్వం

కురు సభలో ద్రౌపది – ధర్మాన్ని నిలదీసిన ప్రశ్న

Draupadi in the Kuru Sabha – The Question of Dharma

దుర్యోధనుడు ద్రౌపదిని సభకు తీసుకురమ్మని ఆజ్ఞాపించాడు. మొదట పంపిన దూతకు ద్రౌపది ఒక ప్రశ్న ఇచ్చి పంపింది: యుధిష్ఠిరుడు ముందుగా తనను తాను ఓడిపోయాడా, లేక నన్ను ముందుగా పందెంగా పెట్టాడా? తనను తాను కోల్పోయిన తరువాత అతనికి నాపై హక్కు మిగిలిందా?

ఆ ప్రశ్నకు సభలో స్పష్టమైన సమాధానం రాలేదు. భీష్ముడు ధర్మం సూక్ష్మమైనదని, పరిస్థితి క్లిష్టమని అన్నాడు. విదురుడు జరుగుతున్నది వినాశానికి దారి తీస్తుందని హెచ్చరించాడు.

దుశ్శాసనుడు ద్రౌపదిని బలవంతంగా సభలోకి తీసుకువచ్చాడు. ఆమె తన గౌరవాన్ని మాత్రమే కాదు, సభలోని ధర్మాన్ని ప్రశ్నించింది. రాజులు, గురువులు, వృద్ధులు చూస్తుండగా ఒక స్త్రీని ఇలా అవమానించడం సమంజసమా అని నిలదీసింది.

వికర్ణుడు ధైర్యంగా ద్రౌపది వాదనలో న్యాయం ఉందని పలికాడు. యుధిష్ఠిరుడు తనను తాను కోల్పోయిన తరువాత ఆమెను పందెంగా పెట్టడం చెల్లదని వాదించాడు. కానీ సభలోని ఇతర శక్తివంతమైన స్వరాలు అతని మాటను అణచివేశాయి.

ద్రౌపది వస్త్రాలను అపహరించాలనే ప్రయత్నం మహాభారత సంప్రదాయంలో సభలో జరిగిన అధర్మపు పరాకాష్ఠగా నిలుస్తుంది. భక్తి సంప్రదాయం ఆమె గౌరవం దివ్యరక్షణతో కాపాడబడిందని స్మరిస్తుంది.

భీముడు దుశ్శాసనునిపై ఘోర ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. దుర్యోధనుడు తన తొడను చూపి అవమానించినప్పుడు ఆ తొడను యుద్ధంలో విరుస్తానని శపథం చేశాడు. ఈ ప్రతిజ్ఞలు తరువాత కురుక్షేత్రంలో ప్రతిధ్వనిస్తాయి.

ద్రౌపది ఈ ఘట్టంలో బలహీన బాధితురాలిగా మాత్రమే నిలవదు. పెద్దలు మౌనంగా ఉన్నప్పుడు ధర్మాన్ని నిలదీసిన అత్యంత శక్తివంతమైన స్వరంగా కనిపిస్తుంది. ఆమె ప్రశ్నకు సరైన సమయంలో సమాధానం ఇవ్వలేకపోవడం కురు సభ యొక్క నైతిక పరాజయం.

10

సభా పర్వం

ధృతరాష్ట్రుని వరాలు – తాత్కాలిక విముక్తి

Dhritarashtra's Boons – A Brief Restoration

సభలో పరిస్థితి అదుపు తప్పుతుండగా విదురుని హెచ్చరికలు, అపశకునాలు ధృతరాష్ట్రునిలో భయాన్ని కలిగించాయి. తన కుమారుల చర్యలు కురు వంశానికే నాశనం తెచ్చే ప్రమాదం ఉందని అతడు గ్రహించాడు.

ధృతరాష్ట్రుడు ద్రౌపదిని ప్రసన్నం చేసుకుని వరాలు కోరమన్నాడు. ఆమె మొదటి వరంగా యుధిష్ఠిరుని దాస్యస్థితి నుంచి విముక్తి కోరింది.

రెండవ వరంగా భీముడు, అర్జునుడు, నకులుడు, సహదేవుడు తమ ఆయుధాలతో సహా స్వేచ్ఛ పొందాలని కోరింది. మరొక వరం కోరమన్నప్పటికీ అవసరానికి మించిన వరం కోరడం ధర్మం కాదని నిరాకరించింది.

తన కోసం ధనం లేదా ప్రతీకారం కోరకుండా కుటుంబ విముక్తిని ముందుగా కోరడం ద్రౌపది సంయమనం, ధర్మబుద్ధిని చూపించింది.

ధృతరాష్ట్రుడు పాండవులకు వారి స్వేచ్ఛ, సంపద, రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇచ్చి ఇంద్రప్రస్థానికి వెళ్లమన్నాడు. ఒక క్షణం పాటు విపత్తు తప్పిపోయినట్టే కనిపించింది.

కానీ దుర్యోధనుడు, శకుని ఈ పరిణామాన్ని అంగీకరించలేదు. పాండవులు తిరిగి శక్తిని పొందితే ప్రమాదమని భావించి మరొక పాచికల ఆటకు కుట్ర పన్నారు.

11

సభా పర్వం

అనుద్యుతం – రెండో పాచికల ఆట, వనవాస తీర్పు

Anudyuta – The Second Dice Game and Exile

పాండవులు ఇంద్రప్రస్థానికి తిరిగి వెళ్లేలోపే దుర్యోధనుడు మళ్లీ కుట్ర పన్నాడు. భీముని ప్రతిజ్ఞలు, పాండవుల పరాక్రమం గుర్తుచేసి వారు తిరిగి శక్తిని పొందితే కౌరవులకు ప్రమాదమవుతారని ధృతరాష్ట్రుని భయపెట్టాడు.

శకుని రెండో పాచికల ఆటకు ఒకే పందెం ప్రతిపాదించాడు. ఓడినవారు పన్నెండు సంవత్సరాలు అరణ్యంలో నివసించి, పదమూడవ సంవత్సరం ఎవరికీ తెలియకుండా అజ్ఞాతవాసం చేయాలి. ఆ సంవత్సరంలో గుర్తించబడితే కాలాన్ని మళ్లీ ప్రారంభించాలి.

గాంధారి, విదురుడు వంటి వారు వ్యతిరేకించినా ధృతరాష్ట్రుడు మళ్లీ బలహీనపడ్డాడు. యుధిష్ఠిరుడు మరోసారి సభకు వచ్చి పాచికల ఆటలో కూర్చున్నాడు.

శకుని మళ్లీ గెలిచాడు. పాండవులు రెండోసారి ఓడిపోయారు. ఇప్పుడు నిర్ణయించిన నిబంధన ప్రకారం వనవాసానికి వెళ్లాల్సిందే.

భీముడు దుర్యోధనుడు, దుశ్శాసనునిపై తన ప్రతిజ్ఞలను పునరుద్ఘాటించాడు. అర్జునుడు కర్ణునితో భవిష్యత్ సంగ్రామాన్ని సూచించే మాటలు పలికాడు. సహదేవుడు శకునిపై తన సంకల్పాన్ని ప్రకటించాడు.

పాండవులు రాజవస్త్రాలను విడిచి అరణ్యజీవనానికి తగిన వస్త్రాలు ధరించారు. ద్రౌపది తన భర్తలతో వెళ్లింది. కుంతీ వయస్సు కారణంగా విదురుని సంరక్షణలో హస్తినాపురంలోనే ఉండింది.

పాండవులు నగరం విడిచి వెళ్లేటప్పుడు ప్రజలు దుఃఖించారు. ధర్మపరుడైన యుధిష్ఠిరుడు ఇలా రాజ్యం కోల్పోవడం వారికి బాధ కలిగించినా, పాండవులు ఇచ్చిన మాటను పాటిస్తూ అరణ్యానికి బయలుదేరారు.

ఇంద్రప్రస్థపు అపార వైభవంతో ప్రారంభమైన సభా పర్వం, రాజ్యాన్ని కోల్పోయి అరణ్యానికి బయలుదేరుతున్న పాండవులతో ముగుస్తుంది. మయసభలో మొదలైన అసూయ పాచికల సభలో అధర్మంగా మారి పదమూడు సంవత్సరాల విరహానికి దారి తీసింది.

ఇక్కడి నుంచే వన పర్వం ప్రారంభమవుతుంది. సభలో పలికిన ప్రతిజ్ఞలు, ద్రౌపది అడిగిన ధర్మప్రశ్న, పాండవుల హృదయంలో మిగిలిన అవమానం—all భవిష్యత్ కురుక్షేత్ర సంగ్రామానికి పునాది వేస్తాయి.