ಆಶ್ರಮವಾಸಿಕ ಪರ್ವ

ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರಿಯನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ನೋಡಿಕೊಂಡು ವೃದ್ಧರಾಜನಿಗೆ ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಯ ಬದುಕು ಒದಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಯ, ಅಪರಾಧಭಾವ ಮತ್ತು ಶೋಕದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕುರು ಕುಟುಂಬ ಕಠಿಣ ಸಹಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತದೆ.

ಅನೇಕ ವರ್ಷ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಹಿರಿಯ ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಗೌರವ, ಆಹಾರ, ಸೇವಕರು ಮತ್ತು ಆದರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅವನನ್ನು ಸೋತ ಶತ್ರುವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಕುಟುಂಬದ ಹಿರಿಯನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಆದರೆ ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಮೇಲಿನ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಭೀಮನು ಯಾವಾಗಲೂ ಮರೆತಿರಲಾರನು. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರ ವಿನಾಶದ ಕುರಿತು ಅವನ ಕಠಿಣ ಮಾತುಗಳು ವೃದ್ಧರಾಜನ ದುಃಖವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

ಸುಮಾರು ಹದಿನೈದು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಅರಮನೆಯ ಸೌಕರ್ಯ ತಾನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲೋಕತ್ಯಾಗದ ಇಚ್ಛೆ ಬಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಗಾಂಧಾರಿಯೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ತೆರಳಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಿರಿಯರು ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲೇ ಇರಬೇಕು ಎಂದುಕೊಂಡ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದುಃಖದಿಂದ ಮೊದಲಿಗೆ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಜೀವನದ ಹಂತದಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮರಣದ ಸಿದ್ಧತೆ ಸೂಕ್ತವೆಂದು ವೃದ್ಧರಾಜನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಡಳಿತ, ಜಾಗರೂಕತೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ಕುರಿತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಅಂತಿಮ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

ಅನುಮತಿ ದೊರೆತ ನಂತರ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಿದುರ ಮತ್ತು ಸಂಜಯರೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಹಸ್ತಿನಾಪುರವು ಈ ವಿದಾಯದಿಂದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತದೆ.

ಇದು ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆ: ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಒಮ್ಮೆ ತನ್ನದಾಗಿದ್ದ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಯಂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರಿ ಹೊರಡುವಾಗ ಅರಮನೆಗೆ ಮರಳದೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಾಗುವ ಕುಂತಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರರನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಮತ್ತು ಭೀಮರು ಅನೇಕ ಕಷ್ಟಗಳ ನಂತರ ಬಂದ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಕುಂತಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಪುತ್ರರ ಸಮೃದ್ಧಿಯೇ ತನ್ನ ಅಂತಿಮ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗುರಿಯಲ್ಲ; ಈಗ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡಿ ಉಳಿದ ಜೀವನವನ್ನು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.

ಅವಳ ನಿರ್ಧಾರ ಕುರು ಕುಟುಂಬದ ಎರಡು ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಒಂದೇ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಂಡವರಿಂದ ಪುತ್ರರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಗಾಂಧಾರಿ ಮತ್ತು ಭೀಕರ ಬೆಲೆಗೆ ಜಯಿಸಿದ ಪುತ್ರರ ತಾಯಿ ಕುಂತಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ಇದು ನಂತರದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಕುಂತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಬಲವಾದ ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿರ್ಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಅರಮನೆಯ ಸುಖವನ್ನು ಸ್ವಯಂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಸೇವೆ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.

ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಗಾಂಧಾರಿ ಮತ್ತು ಕುಂತಿ ತಪಸ್ವೀ ಜೀವನದ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸೌಕರ್ಯದ ಬದಲು ವಲ್ಕಲ, ಸರಳ ಆಹಾರ, ಉಪವಾಸ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ಸಂಯಮ ಬರುತ್ತವೆ.

ಸಂಜಯನು ಕುರುಡ ವೃದ್ಧರಾಜನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಕುಂತಿ ಗಾಂಧಾರಿಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಒಮ್ಮೆ ರಾಣಿಗಳಾಗಿದ್ದವರು ಈಗ ತಪಸ್ವಿಗಳ ದಿನಚರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಕ್ರಮೇಣ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕಠಿಣಗೊಳಿಸಿ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಮಾತನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ ಹಳೆಯ ರಾಜಜೀವನದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಗಾಂಧಾರಿ ಮತ್ತು ಕುಂತಿಯೂ ಕಠಿಣ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಅರಣ್ಯವು ಅವರ ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ಅಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಪಸ್ಸು ನೆನಪು, ಅಪರಾಧಭಾವ ಮತ್ತು ಶೋಕವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅಧಿಕಾರದತ್ತ ಮರಳದೆ ಹೊರುವ ಮಾರ್ಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ಅರಣ್ಯಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ವಿದುರನು ಇನ್ನೂ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇತರರಿಂದ ದೂರವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅವನನ್ನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿದುರನು ನಿಂತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನತ್ತ ದೃಷ್ಟಿ ನೆಟ್ಟು ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಜೀವಶಕ್ತಿಯನ್ನು ರಾಜನೊಳಗೆ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿದುರನ ದೇಹ ಮರದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದರೂ ಅವನ ಸಾರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವ್ಯಾಸನು ವಿದುರ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಜನ್ಮದ ಆಳವಾದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇದು ಪರ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಮರ್ಮಮಯ ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಕುರು ಸಭೆಯ ಮನಸ್ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದ ವಿದುರನು ಕೇವಲ ಅಳಿದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ನೈತಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಭಾಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕುರು ಕುಟುಂಬದ ದುಃಖ ಮುಂದುವರಿಯುವುದನ್ನು ಕಂಡ ವ್ಯಾಸನು ಅಪೂರ್ವ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಯಾರನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತವರನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸನ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಮೃತ ಯೋಧರು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ತಂದೆತಾಯಿಗಳು ಪುತ್ರರನ್ನು, ಪತ್ನಿಯರು ಗಂಡಂದಿರನ್ನು, ಸಹೋದರರು ಸಹೋದರರನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರು ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯ ಪುನರ್ಮಿಲನದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪಾಳಯದ ಯೋಧರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಶತ್ರುತ್ವದ ಗಡಿ ಕರಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಇನ್ನು ಶತ್ರುಗಳಲ್ಲ; ದುಃಖಿಸುವವರ ಪ್ರಿಯಜನರು.

ಬೆಳಗಿನ ವೇಳೆಗೆ ದರ್ಶನ ಮುಗಿದು ಮೃತರು ತಮ್ಮ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ. ಅದ್ಭುತವು ನಷ್ಟವನ್ನು ಅಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅಂತಿಮ ಪ್ರೀತಿ, ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ವಿದಾಯದ ಕ್ಷಣ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಪಾಂಡವರು ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ನಂತರ ಹಿರಿಯರು ಗಂಗೆಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಉಪವಾಸದಿಂದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಬಹಳ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗಾಂಧಾರಿ ಮತ್ತು ಕುಂತಿಯೂ ಕಠಿಣ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಒಂದು ದಿನ ಮಹಾ ಅರಣ್ಯಾಗ್ನಿ ಅವರತ್ತ ಹರಡುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ದೈಹಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮರಣಕಾಲ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಜಯನಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಗಾಂಧಾರಿ ಮತ್ತು ಕುಂತಿ ಓಡದೆ ಶಾಂತ ಧ್ಯಾನಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಅವರನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತವೆ. ಅರಮನೆ ಬಿಟ್ಟಾಗ ಆರಂಭಿಸಿದ ವೈರಾಗ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ: ಮಾಜಿ ರಾಜ ಮತ್ತು ಕುರು ಮನೆಯ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾತಾಯಂದಿರು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ.

ನಾರದನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅಂತಿಮ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಹಿರಿಯರ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು, ಸಮೀಪಿಸಿದ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಅಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುವ ನಿರ್ಧಾರ.

ಈ ಸುದ್ದಿ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ದುಃಖಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡ ಕುಂತಿ ಸ್ವಯಂ ಅರಣ್ಯಜೀವನ ಆಯ್ದು ಅಲ್ಲೇ ಸತ್ತದ್ದು ಅವರಿಗೆ ಭಾರೀ ನೋವು ತರುತ್ತದೆ. ರಾಜಕೀಯ ಜಯ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಯೋಗದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಉಳಿಸಲಿಲ್ಲ.

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಗಾಂಧಾರಿ ಮತ್ತು ಕುಂತಿಗಾಗಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಸೂಕ್ತ ವಿಧಿ, ದಾನ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಶೋಕವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಶ್ರಮವಾಸಿಕ ಪರ್ವ ಅನಿತ್ಯತೆಯ ಗಾಢ ಪಾಠದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕುರು ವಿನಾಶವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ, ಅನುಭವಿಸಿ, ಬದುಕುಳಿದ ಹಳೆಯ ಪೀಳಿಗೆ ಮಾಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದು ಪಾಂಡವರು ನೆನಪಿನ ಭಾರವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.