కురుక్షేత్ర యుద్ధ ప్రారంభం
భీష్మ పర్వంలోని అత ్యంత ముఖ్యమైన ఘట్టాలలో కురుక్షేత్ర యుద్ధ ప్రారంభం ఒకటి. ఎన్నో సంవత్సరాల విభేదాలు, అన్యాయాలు, శాంతి ప్రయత్నాలు మరియు రాజకీయ చర్చల తరువాత చివరకు కౌరవులు, పాండవులు కురుక్షేత్ర యుద్ధభూమిలో ఎదురెదురుగా నిలబడ్డారు. ధర్మక్షేత్రంగా ప్రసిద్ధి చెందిన కురుక్షేత్రం ఇప్పుడు చరిత్రలోనే అత్యంత గొప్ప సంగ్రామానికి వేదికగా మారింది.
యుద్ధం ప్రారంభానికి ముందు హస్తినాపురంలో ఉన్న ధృతరాష్ట్రుడు ఆందోళనతో సంజయుడిని అడిగాడు:
"ధర్మక్షేత్రే కురుక్షేత్రే సమవేతా యుయుత్సవః ।
మామకాః పాండవాశ్చైవ కిమకుర్వత సంజయ ॥"
అంటే, "కురుక్షేత్ర ధర్మభూమిలో యుద్ధానికి సిద్ధమైన నా కుమారులు మరియు పాండవులు ఏమి చేస్తున్నారు?" అని ప్రశ్నించాడు. ఈ ప్రశ్నతోనే భగవద్గీత ప్రారంభమవుతుంది.
సంజయుడు యుద్ధభూమిలో జరిగిన దృశ్యాలను ధృతరాష్ట్రునికి వివరించడం ప్రారంభించాడు. కౌరవ సైన్యాన్ని చూసిన దుర్యోధనుడు తన గురువు ద్రోణాచార్యుని వద్దకు వెళ్లి పాండవ సైన్య బలాన్ని చూపించాడు. ధృష్టద్యుమ్నుడు ఏర్పాటు చేసిన పాండవ సైన్య వ్యూహాన్ని చూసి అతనిలో కొంత ఆందోళన కలిగింది. అయినప్పటికీ తన సైన్యంపై విశ్వాసం వ్యక్తం చేశాడు.
ఈ సమయంలో కౌరవ సేనాధిపతి భీష్ముడు తన శంఖాన్ని గంభీరంగా పూరించాడు. ఆ శంఖధ్వని యుద్ధ ప్రారంభానికి సంకేతంగా మారింది. వెంటనే కౌరవ సేనలోని శంఖాలు, భేరీలు, మృదంగాలు మరియు యుద్ధ వాద్యాలు ఒకేసారి మోగాయి. ఆ ధ్వని ఆకాశాన్ని, భూమిని కంపింపజేసింది.
దానికి ప్రతిగా శ్రీకృష్ణుడు మరియు అర్జునుడు తమ దివ్య శంఖాలను పూరించారు. కృష్ణుడు పాంచజన్యం, అర్జునుడు దేవదత్తం, భీముడు పౌండ్రం అనే శంఖాలను మోగించారు. యుధిష్ఠిరుడు, నకులుడు, సహదేవుడు మరియు ఇతర మహావీరులు కూడా తమ తమ శంఖధ్వనులతో యుద్ధభూమిని మార్మోగించారు. ఆ శబ్దం కౌరవుల హృదయాలలో భయాన్ని కలిగించింది.
ఇరుపక్షాల సేనలు యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచినప్పుడు అర్జునుడు శ్రీకృష్ణునితో ఇలా అన్నాడు:
"రథాన్ని ఇరుసేనల మధ్య నిలపండి. నేను ఎవరితో యుద్ధం చేయబోతున్నానో చూడాలి."
శ్రీకృష్ణుడు రథాన్ని భీష్ముడు, ద్రోణుడు మరియు ఇతర కురు వంశీయుల ఎదుట నిలిపాడు. అప్పుడు అర్జునుడు తన బంధువులు, గురువులు, మిత్రులు మరియు బంధుమిత్రులను చూసి విషాదంలో మునిగిపోయాడు. తన స్వంత వారిని సంహరించడం ధర్మమా కాదా అనే సందేహంలో పడ్డాడు.
ఈ విధంగా కురుక్షేత్ర యుద్ధం ప్రారంభానికి క్షణాల ముందు అర్జునుని మనస్సులో తీవ్రమైన సంకటం ఏర్పడింది. ఇదే తరువాత అర్జున విషాద యోగం మరియు శ్రీమద్భగవద్గీత అవతరణకు కారణమైంది.
ఇరు సేనల సమీకరణం
భీష్మ పర్వంలోని అత్యంత వైభవోపేతమైన ఘట్టాలలో ఇరుసేనల సమీకరణం ఒకటి. శాంతి ప్రయత్నాలన్నీ విఫలమైన తరువాత పాండవులు మరియు కౌరవులు కురుక్షేత్ర యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు. భారతదేశంలోని అనేక రాజ్యాల నుండి వచ్చిన మహారథులు, అతిరథులు మరియు లక్షలాది మంది సైనికులు కురుక్షేత్రానికి చేరుకున్నారు. ధర్మక్షేత్రంగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆ పవిత్ర భూమి ఇప్పుడు ప్రపంచ చరిత్రలోనే అత్యంత గొప్ప యుద్ధానికి వేదికగా మారింది.
కౌరవుల పక్షాన మొత్తం 11 అక్షౌహిణుల సైన్యం సమీకరించబడింది. భీష్మ పితామహుడు సేనాధిపతిగా నియమించబడ్డాడు. ద్రోణాచార్యుడు, కృపాచార్యుడు, అశ్వత్థామ, శల్యుడు, జయద్రథుడు, భూరిశ్రవుడు, దుశ్శాసనుడు మరియు అనేక మంది మహావీరులు కౌరవ సేనలో ఉన్నారు. కర్ణుడు కూడా కౌరవుల పక్షాన ఉన్నప్పటికీ, భీష్ముడు సేనాధిపతిగా ఉన్నంతకాలం యుద్ధంలో పాల్గొననని ప్రకటించాడు. దుర్యోధనుడు తన సైన్య బలాన్ని చూసి ఎంతో గర్వించాడు.
మరోవైపు పాండవుల పక్షాన 7 అక్షౌహిణుల సైన్యం సమీకరించబడింది. ధృష్టద్యుమ్నుడు సేనాధిపతిగా నియమితుడయ్యాడు. అర్జునుడు, భీముడు, యుధిష్ఠిరుడు, నకులుడు, సహదేవుడు, సాత్యకి, అభిమన్యుడు, ఘటోత్కచుడు, శిఖండి మరియు ఇతర మహావీరులు పాండవ సేనలో ఉన్నారు. సంఖ్యాపరంగా తక్కువగానే ఉన్నప్పటికీ, వారి పక్షాన ధర్మం మరియు శ్రీకృష్ణుని మార్గదర్శకత్వం ఉన్నాయి.
యుద్ధభూమిలో ఇరుసేనలు తమ తమ వ్యూహాలతో నిలబడ్డాయి. రథదళాలు, గజదళాలు, అశ్వదళాలు మరియు పదాతి దళాలతో కురుక్షేత్రం నిండిపోయింది. వేలాది పతాకాలు గాలిలో రెపరెపలాడుతున్నాయి. సైనికుల కవచాలు సూర్యకాంతిలో మ ెరుస్తున్నాయి. యోధుల గర్జనలు, గుర్రాల సకిలింపులు, ఏనుగుల ఘీంకారాలు యుద్ధభూమిని కంపింపజేశాయి.
ఈ సమయంలో దుర్యోధనుడు పాండవ సేనను గమనించి తన గురువు ద్రోణాచార్యుని వద్దకు వెళ్లాడు. ధృష్టద్యుమ్నుడు ఏర్పరచిన పాండవ సైన్య వ్యూహాన్ని చూపిస్తూ అక్కడ ఉన్న మహావీరుల గురించి వివరించాడు. పాండవుల సైన్యం చిన్నదైనా, అందులో ఉన్న యోధుల శౌర్యాన్ని చూసి అతనిలో కొంత ఆందోళన కలిగింది. అయినప్పటికీ భీష్ముడు తమ పక్షంలో ఉన్నాడనే ధైర్యంతో సైన్యాన్ని ఉత్సాహపరిచాడు.
అంతలో భీష్మ పితామహుడు తన శంఖాన్ని గంభీరంగా పూరించాడు. ఆ శంఖధ్వని యుద్ధానికి నాంది పలికింది. వెంటనే కౌరవ సేనలోని అన్ని వాద్యాలు మోగాయి. దానికి ప్రతిగా శ్రీకృష్ణుడు పాంచజన్యాన్ని, అర్జునుడు దేవదత్తాన్ని, భీముడు పౌండ్రాన్ని పూరించారు. ఆ శంఖధ్వనులు ఆకాశాన్ని మార్మోగించి యుద్ధ ప్రారంభాన్ని ప్రకటించాయి.
ఇలా ఇ రుసేనలు ఎదురెదురుగా నిలబడి యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాయి. ఒకవైపు ధర్మం కోసం పోరాడే పాండవులు, మరోవైపు అధర్మానికి మద్దతుగా నిలిచిన కౌరవులు. ప్రపంచ చరిత్రలో ఎన్నడూ చూడని మహాసంగ్రామానికి రంగం సిద్ధమైంది. ఈ సమీకరణమే తరువాత భగవద్గీత అవతరణకు మరియు మహాభారత యుద్ధానికి నాంది పలికింది.
3) భీష్ముడు సేనాధిపతిగా నియామకం
భీష్మ పర్వం ప్రారంభంలో జరిగిన అత్యంత ముఖ్యమైన సంఘటనలలో భీష్ముడు కౌరవ సేనాధిపతిగా నియమించబడటం ఒకటి. కురుక్షేత్ర యుద్ధం అనివార్యమని స్పష్టమ ైన తరువాత, దుర్యోధనుడు తన విశాలమైన సైన్యానికి సమర్థుడైన నాయకుడిని ఎంపిక చేయాల్సి వచ్చింది. కౌరవ పక్షంలో ద్రోణాచార్యుడు, కర్ణుడు, కృపాచార్యుడు, అశ్వత్థామ, శల్యుడు వంటి మహావీరులు ఉన్నప్పటికీ, వారందరిలో అత్యంత గౌరవనీయుడు, అనుభవజ్ఞుడు మరియు అపార పరాక్రమశాలి భీష్మ పితామహుడు. అందువల్ల దుర్యోధనుడు ఆయనను సేనాధిపతిగా నియమించాలని నిర్ణయించాడు.
దుర్యోధనుడు భీష్ముని వద్దకు వెళ్లి కౌరవ సేనకు నాయకత్వం వహించమని ప్రార్థించాడు. భీష్ముడు కురు వంశానికి రక్షకుడు. శంతన మహారాజు కాలం నుండి కురు రాజ్యాన్ని కాపాడుతూ వచ్చిన మహామహుడు. ధర్మం పాండవుల పక్షంలో ఉందని ఆయనకు తెలిసినా, హస్తినాపుర సింహాసనానికి చేసిన ప్రతిజ్ఞ కారణంగా కౌరవుల పక్షాన యుద్ధం చేయాల్సి వచ్చింది. తన విధిని గౌరవిస్తూ సేనాధిపత్య బాధ్యతను స్వీకరించాడు.
అయితే భీష్ముడు ఒక షరతు విధించాడు. తాను పాండవులను చంపనని, ముఖ్యంగా పాండు కుమారులపై తనకు ప్రేమ ఉందని తెలిపాడు. కానీ యుద్ధంలో తన శక్తిమేరకు పోరాడతానని మాట ఇచ్చాడు. అలాగే శిఖండిపై ఆయుధం ఎత్తనని కూడా ప్రకటించాడు. ఎందుకంటే శిఖండి గత జన్మలో అంబగా జన్మించి తనపై ద్వేషంతో జీవించిందని భీష్మునికి తెలుసు.
భీష్ముడు సేనాధిపతిగా నియమితుడైన తరువాత కౌరవ సైన్యంలో ఉత్సాహం పెరిగింది. అతని పరాక్రమం గురించి అందరికీ తెలుసు. పరశురాముడితో యుద్ధం చేసి కూడా నిలిచిన మహావీరుడు భీష్ముడు. అతను యుద్ధభూమిలో ఉన్నంత వరకు కౌరవులకు అపారమైన ధైర్యం కలిగింది. దుర్యోధనుడు కూడా తన విజయం ఖాయమని భావించాడు.
ఈ సమయంలో కర్ణుడు ఒక నిర్ణయం తీసుకున్నాడు. భీష్ముడు తనను తరచుగా విమర్శించేవాడని భావించిన కర్ణుడు, "భీష్ముడు సేనాధిపతిగా ఉన్నంతకాలం నేను యుద్ధంలో పాల్గొనను" అని ప్రకటించాడు. దీంతో యుద్ధం ప్రారంభమైన తొలి పది రోజులు కర్ణుడు యుద్ ధానికి దూరంగా ఉన్నాడు. అయినప్పటికీ భీష్ముడి నాయకత్వంలో కౌరవ సేన అత్యంత శక్తివంతంగా కనిపించింది.
భీష్ముడు సేనాధిపతిగా బాధ్యతలు స్వీకరించిన తరువాత కౌరవ సైన్యాన్ని వివిధ వ్యూహాలతో అమర్చాడు. రథదళాలు, గజదళాలు, అశ్వదళాలు మరియు పదాతి దళాలను క్రమబద్ధంగా ఏర్పాటు చేశాడు. అతని అనుభవం మరియు యుద్ధ నైపుణ్యం కారణంగా కౌరవ సేన మరింత బలంగా మారింది.
భీష్ముడు సేనాధిపతిగా నియమించబడటం మహాభారత యుద్ధంలో ఒక కీలక ఘట్టం. ధర్మం పాండవుల పక్షాన ఉన్నప్పటికీ, కర్తవ్యబద్ధతతో కౌరవుల పక్షాన నిలిచిన భీష్ముడు మహాభారతంలోని అత్యంత గౌరవనీయమైన పాత్రలలో ఒకరిగా నిలిచాడు. ఆయన నాయకత్వంలో ప్రారంభమైన కురుక్షేత్ర యుద్ధం తరువాతి పది రోజులపాటు భీకరంగా సాగింది.
అర్జునుని విషాదం
భీష్మ పర్వంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఘట్టాలలో అర్జునుని విషాదం ఒకటి. కురుక్షేత్ర యుద్ధం ప్రారంభానికి క్షణాల ముందు జరిగిన ఈ సంఘటనే తరువాత శ్రీమద్భగవద్గీత అవతరణకు కారణమైంది. ఇరుపక్షాల సేనలు యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచి ఉన్నాయి. శంఖధ్వనులు మార్మోగాయి. యుద్ధ ప్రారంభానికి సంకేతాలు వినిపించాయి. ఈ సమయంలో అర్జునుడు తన రథసారథి అయిన శ్రీకృష్ణునితో ఒక కోరిక వ్యక్తం చేశాడు.
"నా రథాన్ని ఇరుసేనల మధ్య నిలపండి. నేను ఎవరితో యుద్ధం చేయబోతున్నానో చూడాలనుకుంటున్నాను" అని అర్జునుడు అన్నాడు. కృష్ణుడు రథాన్ని భీష్ముడు, ద్రోణుడు మరియు ఇతర కురు వంశీయుల ఎదుట నిలిపాడు. అర ్జునుడు యుద్ధభూమిని పరిశీలించడం ప్రారంభించాడు.
అప్పుడు అతని కళ్ల ముందు ఒక విచిత్రమైన దృశ్యం కనిపించింది. ఒకవైపు తన తాత భీష్ముడు, తన గురువు ద్రోణాచార్యుడు, కృపాచార్యుడు, మామలు, బంధువులు, స్నేహితులు మరియు అనేక మంది ఆప్తులు కనిపించారు. మరోవైపు తన సోదరులు, కుమారులు, మిత్రులు మరియు తనకు ప్రాణప్రదమైన వ్యక్తులు నిలబడి ఉన్నారు. యుద్ధంలో వీరందరూ ఒకరినొకరు సంహరించుకోవాల్సి వస్తుందని అర్జునుడు గ్రహించాడు.
ఈ దృశ్యం అర్జునుని హృదయాన్ని కలచివేసింది. అతని చేతులు వణకసాగాయి. శరీరం కంపించింది. నోటిలో ఎండిపోయింది. గాండీవం చేతిలో నుండి జారిపోతున్నట్లు అనిపించింది. తన మనస్సు ఆందోళనతో నిండిపోయింది. మహావీరుడైన అర్జునుడు జీవితంలో మొదటిసారిగా యుద్ధం చేయడానికి వెనుకాడాడు.
అర్జునుడు శ్రీకృష్ణునితో ఇలా అన్నాడు:
"ఈ యుద్ధంలో గెలిచి రాజ్యం పొందినా ప్రయోజనం ఏమిటి? మన కోసం రాజ్యం కావాలనుకున్న వారే యుద్ధభూమిలో మరణించబోతున్నారు. భీష్ముడు, ద్రోణుడు వంటి పూజ్యులను సంహరించి సంపాదించే విజయం నాకు అవసరం లేదు."
అతను మరింత విషాదంలో మునిగిపోయి, బంధువులను చంపడం వల్ల కుటుంబ ధర్మాలు నశిస్తాయని, సమాజంలో అధర్మం పెరుగుతుందని వివరించాడు. రాజ్యం, సుఖాలు మరియు అధికారాల కోసం ఇంత రక్తపాతం చేయడం తనకు ఇష్టం లేదని చెప్పాడు.
చివరకు అర్జునుడు గాండీవాన్ని కింద పెట్టి రథంలోనే కూర్చున్నాడు. "నేను యుద్ధం చేయను" అని ప్రకటించాడు. కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో అత్యంత శక్తివంతమైన యోధుడు అయిన అర్జునుడు ఈ విధంగా నిరాశ, మోహం మరియు ధర్మసంకటంలో చిక్కుకున్నాడు.
అయితే ఈ విషాదమే ప్రపంచానికి ఒక అమూల్యమైన ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాన్ని అందించింది. అర్జునుని సందేహాలను తొలగించేందుకు, కర్తవ్యం, ధర్మం, ఆత్మ మరియు జీవిత సత్యాలను బోధించేందుకు శ్రీకృ ష్ణుడు తన దివ్య ఉపదేశాన్ని ప్రారంభించాడు. అదే శ్రీమద్భగవద్గీత.
శ్రీమద్భగవద్గీత ఆవిర్భావం
భీష్మ పర్వంలోని అత్యంత పవిత్రమైన మరియు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఘట్టం శ్రీమద్భగవద్గీత ఆవిర్భావం. కురుక్షేత్ర యుద్ధం ప్రారంభానికి క్షణాల ముందు అర్జునుడు తీవ్రమైన విషాదంలో మునిగిపోయాడు. తన ఎదుట నిలిచిన భీష్ముడు, ద్రోణుడు, బంధువులు, మిత్రులు మరియు స్వజనులను చూసి అతని హృదయం కరుణతో నిండిపోయింది. వారిని సంహరించి రాజ్యాన్ని పొందడం తనకు ఇష్టం లేదని భావించాడు. గాండీవాన్ని కిందపెట్టి యుద్ధం చేయనని ప్రకటించాడు.
అర్జునుని ఈ స్థితిని చూసిన శ్రీకృష్ణుడు అతనిపై కరుణ చూపించాడు. అర్జునుడు కేవలం ఒక యోధుడు మాత్రమే కాదు; ధర్మాన్ని స్థాపించాల్సిన సాధనం అని ఆయనకు తెలుసు. అందుకే అర్జునుని అజ్ఞానాన్ని తొలగించి, ధర్మమార్గంలో నడిపించేందుకు దివ్య జ్ఞానాన్ని బోధించడం ప్రారంభించాడు. ఈ దివ్య బోధనే శ్రీమద్భగవద్గీతగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
భగవద్గీత యుద్ధభూమిలో చెప్పబడినప్పటికీ, అది కేవలం యుద్ధానికి సంబంధించిన ఉపదేశం కాదు. అది మానవ జీవితానికి మార్గదర్శకం. కృష్ణుడు మొదట అర్జునునికి ఆత్మ తత్వాన్ని వివరించాడు. శరీరం నశించేదని, కానీ ఆత్మ శాశ్వతమని చెప్పాడు.
"న జాయతే మ్రియతే వా కదాచిత్"
ఆత్మకు జననం లేదు, మరణం లేదు.
ఈ బోధ ద్వారా మరణం గురించి అర్జునుని భయాన్ని తొలగించాడు.
తరువాత కృష్ణుడు కర్ మయోగం గురించి ఉపదేశించాడు. మనిషికి కర్తవ్యం చేయడమే హక్కు, కానీ ఫలితాలపై ఆసక్తి ఉండకూడదని వివరించాడు.
"కర్మణ్యేవాధికారస్తే మా ఫలేషు కదాచన"
అంటే, కర్తవ్యాన్ని నిష్కామంగా చేయాలని బోధించాడు. ఇదే గీతా సారంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధమైన సందేశాలలో ఒకటి.
అలాగే జ్ఞానయోగం, భక్తియోగం, ధ్యానయోగం మరియు పరమాత్మ తత్వం గురించి కూడా కృష్ణుడు వివరించాడు. జీవితం యొక్క అసలు లక్ష్యం పరమాత్మను తెలుసుకోవడమేనని, ధర్మాన్ని అనుసరిస్తూ జీవించడమే మానవ జన్మ యొక్క పరమార్థమని బోధించాడు.
అర్జునుని సందేహాలు తొలగించేందుకు కృష్ణుడు తన దివ్య మహిమలను కూడా వివరించాడు. సమస్త సృష్టికి తానే మూలమని, ధర్మం క్షీణించినప్పుడు అవతరించి దానిని స్థాపిస్తానని ప్రకటించాడు.
"యదా యదా హి ధర్మస్య గ్లానిర్భవతి భారత"
అనే ప్రసిద్ధ శ్లోకం ద్వారా ధర్మరక్షణ కోసం తన అవ తార రహస్యాన్ని వెల్లడించాడు.
కృష్ణుని దివ్య బోధనలను విన్న తరువాత అర్జునుని మోహం తొలగిపోయింది. అతని మనస్సు స్థిరమైంది. ధర్మం కోసం యుద్ధం చేయడం తన కర్తవ్యమని గ్రహించాడు. చివరకు ఆయనకు నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు:
"నష్టో మోహః స్మృతిర్లబ్ధా"
నా మోహం తొలగిపోయింది. నేను మీ ఆజ్ఞ ప్రకారం నడుచుకుంటాను.
ఈ విధంగా కురుక్షేత్ర యుద్ధభూమిలో శ్రీమద్భగవద్గీత ఆవిర్భవించింది. ఇది కేవలం అర్జునునికి చెప్పిన ఉపదేశం మాత్రమే కాదు; యుగయుగాల పాటు మానవాళికి మార్గదర్శకంగా నిలిచిన దివ్య జ్ఞానసారము. అందుకే భగవద్గీతను "మానవ జీవితానికి మార్గదర్శిని" అని పిలుస్తారు.
కర్మయోగం ఉపదేశం
భీష్మ పర్వంలోని శ్రీమద్భగవద్గీతలో అత్యంత ముఖ్యమైన బోధనలలో కర్మయోగం ఒకటి. కురుక్షేత్ర యుద్ధభూమిలో అర్జునుడు తన కర్తవ్యంపై సందేహంతో, విషాదంతో నిండిపోయినప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు అతనికి కర్మ యొక్క నిజమైన స్వరూపాన్ని వివరించాడు. యుద్ధం చేయాలా వద్దా అనే సందిగ్ధంలో ఉన్న అర్జునునికి, ధర్మబద్ధమైన కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించడం ఎందుకు అవసరమో బోధించాడు.
శ్రీకృష్ణుడు మొదట మనిషి జీవితంలో కర్మను పూర్తిగా విడిచిపెట్టడం అసాధ్యం అని చెప్పాడు. ప్రతి జీవి ప్రకృతి గుణాల ప్రభావంతో ఏదో ఒక పని చేస్తూనే ఉంటాడు. కాబట్టి కర్మ నుండి పారిపోవడం కాదు, కర్మను సరైన దృష్టితో చేయడం ముఖ్యమని వివరించాడు. యుద్ధరంగం నుండి పారిపోవడం అర్జునుని ధర్మం కాదని, క్షత్రియునిగా తన బాధ్యతను నిర్వర్తించాల్సిందేనని ఉపదేశించాడు.
కర్మయోగంలోని ప్రధాన సూత్రాన్ని శ్రీకృష్ణుడు ఈ శ్లోకం ద్వారా వివరించాడు:
కర్మణ్యేవాధికారస్తే మా ఫలేషు కదాచన ।
మా కర్మఫలహేతుర్భూర్ మా తే సంగోస్త్వకర్మణి ॥
అంటే, మనిషికి కర్మ చేయడంలో మాత్రమే అధికారం ఉంది. ఫలితాలపై కాదు. కర్మ ఫలితాన్ని ఆశించి పని చేయకూడదు. అలాగే ఫలితం భయంతో కర్మను వదిలేయకూడదు. ఈ బోధనే కర్మయోగానికి హృదయం.
అర్జునుడు యుద్ధంలో గెలుపు, ఓటమి, బంధువుల మరణం వంటి ఫలితాల గురించి ఆలోచించి బాధపడుతున్నాడు. అప్పుడు కృష్ణుడు అతనికి ఫలితాలపై ఆసక్తి మనస్సును బలహీనపరుస్తుందని చెప్పాడు. కర్తవ్యాన్ని ధర్మంగా భావించి చేయాలి గాని, దాని ఫలితం గురించి అధికంగా ఆలోచించకూడదని వివరించాడు. ఎందుకంటే ఫలితం మన చేతుల్లో ఉండదు; కానీ కర్తవ్యం చేయడం మాత్రం మన బాధ్యత.
శ్రీకృష్ణ ుడు నిష్కామ కర్మ యొక్క ప్రాముఖ్యతను కూడా బోధించాడు. స్వార్థం కోసం చేసే పని బంధనానికి దారితీస్తుంది. కానీ సమాజ హితం కోసం, ధర్మం కోసం, భగవంతునికి అర్పణ భావంతో చేసే కర్మ మనిషిని విముక్తి వైపు నడిపిస్తుంది. అలాంటి వ్యక్తి విజయంతో గర్వపడడు, ఓటమితో నిరాశ చెందడు. సమభావంతో జీవిస్తాడు.
కర్మయోగం కేవలం యుద్ధానికి మాత్రమే సంబంధించినది కాదు. ప్రతి మనిషి తన జీవితంలో చేసే పనులన్నింటికీ వర్తిస్తుంది. ఒక విద్యార్థి తన చదువును, ఒక రైతు తన వ్యవసాయాన్ని, ఒక ఉద్యోగి తన పనిని, ఒక గృహస్థుడు తన బాధ్యతలను నిష్కామ భావంతో నిర్వర్తిస్తే అదే కర్మయోగం అవుతుంది. పనిని పూజగా భావించడం కర్మయోగ సారాంశం.
ఈ బోధనలను విన్న తరువాత అర్జునుడు క్రమంగా తన మోహం నుండి బయటపడటం ప్రారంభించాడు. యుద్ధం తన వ్యక్తిగత కోరిక కోసం కాదు, ధర్మాన్ని కాపాడడం కోసం జరుగుతోందని గ్రహించాడు. కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించడం తన ధర్మమని అర్థం చేసుకున్నాడు.
కర్మయోగ ఉపదేశం భగవద్గీతలోనే కాదు, మానవ జీవితంలో కూడా అత్యంత విలువైన మార్గదర్శకంగా నిలిచింది. ఫలితాలపై ఆందోళన చెందకుండా కర్తవ్యాన్ని నిబద్ధతతో చేయడం ద్వారా మనిషి శాంతిని, విజయాన్ని మరియు ఆత్మసంతృప్తిని పొందగలడని ఈ బోధ తెలియజేస్తుంది.
⚙️📖🙏🕉️
జ్ఞానయోగం ఉపదేశం
జ్ఞానయోగ ఉపదేశం
భీష్మ పర్వంలోని శ్రీమద్భగవద్గీతలో అత్యంత గంభీరమైన బోధనలలో జ్ఞానయోగం ఒకటి. కర్మయోగాన్ని వివరించిన తరువాత, అర్జునుని సందేహాలను పూర్తిగా తొలగించేందుకు శ్రీకృష్ణుడు జ్ఞానమార్గాన్ని బోధించాడు. అర్జునుడు యుద్ధం, పాపం, బంధుత్వం మరియు ధర్మం గురించి అనేక సందేహాలతో బాధపడుతున్నాడు. అప్పుడు కృష్ణుడు అతనికి ఆత్మ, శరీరం, జనన మరణాలు మరియు పరమసత్యం గురించి దివ్యజ్ఞానాన్ని అందించాడు.
శ్రీకృష్ణుడు మొదట ఒక ముఖ్యమైన సత్యాన్ని వివరించాడు. మనిషి శరీరం నశించేది, కానీ ఆత్మ శాశ్వతమైనది. శరీరం జన్మిస్తుంది, పెరుగుతుంది, వృద్ధాప్యానికి చేరుతుంది, మరణిస్తుంది. కానీ ఆత్మకు జననం లేదు, మరణం లేదు. అది నిత్యమైనది, అవినాశమైనది.
న జాయతే మ్రియతే వా కదాచిత్
నాయం భూత్వా భవితా వా న భూయః ।
అంటే, ఆత్మకు జననం లేదు, మరణం లేదు. అది ఎప్పటికీ నశించదు.
ఈ బోధ ద్వారా కృష్ణుడు అర్జునుని భయాన్ని తొలగించాడు. యుద్ధంలో శరీరాలు నశించినా, ఆత్మలు నశించవని వివరించాడు. అందువల్ల మరణాన్ని గురించి అధికంగా దుఃఖించవద్దని చెప్పాడు.
జ్ఞానయోగంలో కృష్ణుడు అజ్ఞానం మరియు జ్ఞానం మధ్య తేడాను కూడా వివరించాడు. అజ్ఞానం వల్ల మనిషి తాను శరీరమేనని భావిస్తాడు. జ్ఞానం కలిగినవాడు తాను ఆత్మస్వరూపుడినని గ్రహిస్తాడు. ఈ జ్ఞానం పొందినవాడు సుఖదుఃఖాలు, లాభనష్టాలు, జయాపజయాలకు అతీతంగా జీవిస్తాడు.
శ్రీకృష్ణుడు ఇంకా ఇలా బోధించాడు:
యథా వాసాంసి జీర్ణాని విహాయ నవాని గృహ్ణాతి నరోఽపరాణి ।
తథా శరీరాణి విహాయ జీర్ణాన్యన్యాని సంయాతి నవాని దేహీ ॥
అంటే, మనిషి పాత బట్టలను వదిలి కొత్త బట్టలు ధరించినట్లే, ఆత్మ పాత శరీరాన్ని విడిచిపెట్టి కొత్త శరీరాన్ని స్వీకరిస్తుంది.
జ్ఞానయోగం కేవలం ఆత్మ తత్వాన్ని తెలుసుకోవడం మాత్రమే కాదు. అది సత్యాన్ని తెలుసుకోవడం, మాయను అధిగమించడం మరియు పరమాత్మను గ్రహించడం. కృష్ణుడు జ్ఞానాన్ని అగ్నితో పోల్చాడు. ఎలా అగ్ని కట్టెలను బూడిదగా మారుస్తుందో, అలాగే నిజమైన జ్ఞానం మనిషి పాపాలను మరియు అజ్ఞానాన్ని నశింపజేస్తుందని చెప్పాడు.
న హి జ్ఞానేన సదృశం పవిత్రమిహ విద్యతే
అంటే, ఈ ప్రపంచంలో జ్ఞానంతో సమానమైన పవిత్రమైనది మరొకటి లేదు.
జ్ఞానయోగం ద్వారా మనిషి తన నిజస్వరూపాన్ని తెలుసుకుంటాడు. అతడు శరీరం కాదని, ఆత్మ అని గ్రహిస్తాడు. ఈ జ్ఞానం కలిగినవాడు భయం, దుఃఖం, మోహం మరియు బంధనాల నుండి విముక్తి పొందుతాడు. అందుకే కృష్ణుడు అర్జునునికి జ్ఞానాన్ని అత్యున్నత సంపదగా వివరించాడు.
ఈ బోధనలను విన్న తరువాత అర్జునుని మనస్సు క్రమంగా స్థిరపడింది. తన ధర్మాన్ని నిర్వర్తించడం ద్వారా కూడా ఆధ్యాత్మిక పురోగతి సాధించవచ్చని గ్రహించాడు. జ్ఞానం మరియు కర్మ పరస్పర విరుద్ధాలు కాదని, ఒకదానికొకటి సహాయకాలని అర్థం చేసుకున్నాడు.
జ్ఞానయోగ ఉపదేశం మానవ జీవితానికి శాశ్వత మార్గదర్శకంగా నిలిచింది. మన అసలు స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడం, అజ్ఞానాన్ని తొలగించడం మరియు పరమసత్యాన్ని గ్రహించడం ద్వారా జీవితం సార్థకమవుతుందని ఈ బోధ తెలియజేస్తుంది.
భక్తియోగం మహిమ
భీష్మ పర్వంలోని శ్రీమద్భగవద్గీతలో అత్యంత మధురమైన మరియు సులభమైన మార్గంగా వివరించబడినది భక్తియోగం. కర్మయోగం, జ్ఞానయోగం వంటి మార్గాలను వివరించిన తరువాత శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి భక్తి యొక్క మహిమను బోధించాడు. జ్ఞానం, తపస్సు, యజ్ఞాలు గొప్పవే అయినప్పటికీ, నిర్మలమైన భక్తితో భగవంతుని ఆశ్రయించినవాడు అత్యం త సులభంగా పరమాత్మను చేరుకోగలడని వివరించాడు.
శ్రీకృష్ణుడు భక్తి అంటే కేవలం పూజలు, వ్రతాలు మాత్రమే కాదని చెప్పాడు. నిజమైన భక్తి అంటే మనస్సు, బుద్ధి మరియు హృదయాన్ని భగవంతునికి అర్పించడం. ప్రతి కార్యాన్ని భగవంతుని సేవగా భావించడం. సుఖంలోనూ, దుఃఖంలోనూ భగవంతుని స్మరించడం. అలాంటి భక్తుడే తనకు అత్యంత ప్రియుడని కృష్ణుడు ప్రకటించాడు.
భక్తి యొక్క గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తూ కృష్ణుడు ఇలా అన్నాడు:
పత్రం పుష్పం ఫలం తోయం
యో మే భక్త్యా ప్రయచ్ఛతి ।
తదహం భక్త్యుపహృతం
అశ్నామి ప్రయతాత్మనః ॥
అంటే, ఒక భక్తుడు ప్రేమతో ఒక ఆకు, పువ్వు, పండు లేదా నీటిని సమర్పించినా నేను సంతోషంగా స్వీకరిస్తాను. భగవంతునికి విలువైన వస్తువులు అవసరం లేదు; నిర్మలమైన భక్తి కావాలి.
కృష్ణుడు ఇంకా వివరించాడు: ఎవరు ఏ స్థితిలో ఉన్నా, ఏ కులానికి చెందిన వారైనా, ఏ పరిస్థితిలో ఉన్నా భక్తితో తనను ఆశ్రయిస్తే వారిని తాను రక్షిస్తానని. భక్తి మార్గం అందరికీ అందుబాటులో ఉండే మార్గమని చెప్పాడు.
అనన్యాశ్చింతయంతో మాం
యే జనాః పర్యుపాసతే ।
తేషాం నిత్యాభియుక్తానాం
యోగక్షేమం వహామ్యహమ్ ॥
అంటే, నన్ను మాత్రమే ధ్యానిస్తూ భక్తితో సేవించే వారి యోగక్షేమాలను నేనే చూసుకుంటాను.
భక్తియోగంలో కృష్ణుడు భక్తుని లక్షణాలను కూడా వివరించాడు. ద్వేషం లేని వాడు, దయగల వాడు, అహంకారం లేని వాడు, సమభావంతో ఉండే వాడు, క్షమాగుణం కలిగిన వాడు నిజమైన భక్తుడు. అలాంటి భక్తుడు భగవంతునికి అత్యంత ప్రియమైనవాడని పేర్కొన్నాడు.
భక్తి ద్వారా మనిషి మనశ్శాంతిని పొందుతాడు. భయం, ఆందోళన, నిరాశ మరియు మోహం క్రమంగా తొలగిపోతాయి. భగవంతునిపై విశ్వాసం పెరిగిన కొద్దీ జీవితం ధైర్యంగా మరియు సార్థకంగా మారుతుంది. జ్ఞానం పొందడం కష్టమవచ్చు, కఠినమైన తపస్సులు చేయడం అందరికీ సా ధ్యం కాకపోవచ్చు. కానీ ప్రేమతో భగవంతుని స్మరించడం ప్రతి ఒక్కరికీ సాధ్యమే. అందుకే భక్తియోగం అత్యంత సులభమైన మరియు మధురమైన మార్గంగా చెప్పబడింది.
అర్జునుడు ఈ భక్తి మహిమను విన్న తరువాత, కృష్ణుడు కేవలం తన సారథి మాత్రమే కాదని, జగన్నాథుడని మరింతగా గ్రహించాడు. అతని హృదయంలో భక్తి, విశ్వాసం మరియు సమర్పణ భావం పెరిగింది.
భక్తియోగం మనకు ఒక శాశ్వత సత్యాన్ని బోధిస్తుంది: భగవంతుని చేరుకోవడానికి అత్యంత దగ్గరి మార్గం ప్రేమ మరియు భక్తి. జ్ఞానం గొప్పది, కర్మ అవసరం, కానీ వాటికి ప్రాణం పోసేది భక్తి.
విశ్వరూప దర్శన యోగం
భీష్మ పర్వంలోని శ్రీమద్భగవద్గీత 11వ అధ్యాయం అయిన విశ్వరూప దర్శన యోగం గీతలో అత్యంత అద్భుతమైన మరియు దివ్యమైన అధ్యాయంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. కర్మయోగం, జ్ఞానయోగం, భక్తియోగం వంటి బోధనలను విన్న అర్జునుడు, శ్రీకృష్ణుని దైవ మహిమను పూర్తిగా గ్రహించడం ప్రారంభించాడు. అయినప్పటికీ కృష్ణుడు చెప్పిన "నేనే సర్వసృష్టికి మూలం" అనే సత్యాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూడాలనే కోరిక అతనిలో కలిగింది.
అప్పుడు అర్జునుడు వినయంతో శ్రీకృష్ణునిని ప్రార్థిస్తూ ఇలా అన్నాడు:
"ఓ పరమేశ్వరా! మీరు చెప్పిన ఈ దివ్య తత్వాన్ని నేను విశ్వసిస్తున్నాను. అయితే మీ ఆ ఐశ్వర్యమయమైన విశ్వరూపాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూడాలని కోరుకుంటున్నాను."
అర్జునుని భక్తి మరియు విశ్వాసాన్ని చూసిన శ్రీకృష్ణుడు సంతోషించాడు. కానీ సాధారణ మానవ నే త్రాలతో తన విశ్వరూపాన్ని చూడడం సాధ్యం కాదని చెప్పాడు. అందుకే అర్జునునికి దివ్యచక్షువులు ప్రసాదించాడు.
దివ్యదృష్టి పొందిన అర్జునుడు చూసిన దృశ్యం వర్ణనాతీతమైనది. శ్రీకృష్ణుని శరీరంలో అనేక వేల ముఖాలు, నేత్రాలు, చేతులు మరియు దివ్యరూపాలు దర్శనమిచ్చాయి. ఆయన దేహంలో దేవతలు, ఋషులు, గంధర్వులు, నాగులు, లోకాలు, పర్వతాలు, నదులు, సముద్రాలు మరియు సమస్త సృష్టి కనిపించాయి. సూర్యుడు, చంద్రుడు ఆయన నేత్రాలుగా ప్రకాశిస్తున్నారు. ఆయన శరీరం నుండి వెలువడుతున్న కాంతి వేలాది సూర్యులు ఒకేసారి ఉదయించినట్లుగా ఉంది.
అర్జునుడు ఆశ్చర్యంతో మరియు భక్తితో ఇలా స్తుతించాడు:
"పశ్యామి దేవాంస్తవ దేవ దేహే
సర్వాంస్తథా భూతవిశేషసంఘాన్"
అంటే, "ఓ దేవా! మీ దేహంలో సమస్త దేవతలను, సమస్త జీవులను మరియు సమస్త విశ్వాన్ని చూస్తున్నాను" అని అన్నాడు.
కొద్దిసేపటికి అర్జును డు మరింత ఆశ్చర్యకరమైన దృశ్యాన్ని చూశాడు. భీష్ముడు, ద్రోణుడు, కర్ణుడు, దుర్యోధనుడు మరియు అనేక యోధులు కృష్ణుని విశ్వరూపంలోని అగ్నిజ్వాలల వంటి ముఖాలలో ప్రవేశిస్తూ కనిపించారు. వారు అందరూ కాలచక్రంలో లీనమవుతున్నట్లు దర్శనమిచ్చింది. అప్పుడు అర్జునుడు భయంతో వణికిపోయాడు.
అప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు తన విశ్వరూపంలోని ఒక మహత్తర సత్యాన్ని వెల్లడించాడు:
"కాలోఽస్మి లోకక్షయకృత్ ప్రవృద్ధః"
అంటే,
"నేనే కాలస్వరూపుడిని. లోకాల వినాశనానికి కారణమైన కాలాన్ని."
యుద్ధంలో మరణించబోయే యోధుల మరణం ఇప్పటికే తన సంకల్పంలో నిర్ణయించబడిందని, అర్జునుడు కేవలం ఒక సాధనం మాత్రమేనని కృష్ణుడు వివరించాడు. ధర్మ స్థాపన కోసం ఈ యుద్ధం జరుగుతోందని చెప్పాడు.
ఈ దివ్యరూపాన్ని చూసిన అర్జునుడు భయభక్తులతో నమస్కరించాడు. కృష్ణునిని స్నేహితుడిగా భావించి చేసిన చ నువైన మాటలకు క్షమాపణ కోరాడు. చివరకు తనకు మళ్లీ ఆ సౌమ్యమైన చతుర్భుజ రూపం, తరువాత మానవ రూపం చూపమని ప్రార్థించాడు. కృష్ణుడు తన విశ్వరూపాన్ని ఉపసంహరించి మళ్లీ తన సౌమ్యరూపంలో ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
విశ్వరూప దర్శన యోగం ద్వారా అర్జునుడు ఒక గొప్ప సత్యాన్ని గ్రహించాడు — శ్రీకృష్ణుడు కేవలం తన సారథి కాదు, సర్వలోకాల అధిపతి పరబ్రహ్మ స్వరూపుడు. ఈ దర్శనం తరువాత అర్జునుని సందేహాలు పూర్తిగా తొలగిపోయాయి. ధర్మం కోసం యుద్ధం చేయడం తన కర్తవ్యమని స్పష్టంగా అర్థమైంది.
ధర్మం మరియు కర్తవ్యబోధ
భీష్మ పర్వంలోని శ్రీమద్భగవద్గీత బోధనల సారాంశం ధర్మం మరియు కర్తవ్యబోధ. కురుక్షేత్ర యుద్ధభూమిలో అర్జునుడు తన బంధువులు, గురువులు మరియు మిత్రులను చూసి యుద్ధం చేయడానికి వెనుకాడాడు. కరుణ, మోహం మరియు బంధుత్వ భావాల కారణంగా తన కర్తవ్యాన్ని మరచిపోయాడు. అప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు అతనికి ధర్మం యొక్క అసలైన అర్థాన్ని మరియు కర్తవ్య ప్రాముఖ్యతను వివరించాడు.
శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునితో మాట్లాడుతూ, "నీవు క్షత్రియుడివి. ధర్మాన్ని కాపాడడం, అన్యాయాన్ని అణచివేయడం నీ కర్తవ్యం. వ్యక్తిగత బంధాల కారణంగా ధర్మాన్ని వదిలేయడం సరైంది కాదు" అని బోధించాడు. కౌరవులు అధర్మం చేశారని, ద్రౌపదిని అవమానించారని, పాండవుల హక్కులను హరించారని గుర్తుచేశాడు. అలాంటి అధర్మాన్ని అడ్డుకోవడం ధర్మయుద్ధమని వివరించాడు.
కృష్ణుడు ఒక గొప్ప సత్యాన్ని తెలియజేశాడు:
"స్వధర్మే నిధనం శ్రేయః పరధర్మో భయావహః"
అంటే, తన ధర్మాన్ని అనుసరిస్తూ మరణించడం కూడా శ్రేయస్కరం. ఇతరుల ధర్మాన్ని అనుసరించడం ప్రమాదకరం. ప్రతి మనిషికి తన పాత్రకు తగిన బాధ్యతలు ఉంటాయి. వాటిని నిజాయితీగా నిర్వర్తించడమే ధర్మమని చెప్పాడు.
అర్జునుడు యుద్ధం చేయకపోతే పాపం రాదని భావించాడు. కానీ కృష్ణుడు దానిని ఖండించాడు. కర్తవ్యాన్ని వదిలిపెట్టడం కూడా ఒక విధమైన అధర్మమేనని వివరించాడు. ధర్మాన్ని రక్షించాల్సిన సమయంలో మౌనంగా ఉండటం తప్పు అని చెప్పాడు. సత్యం మరియు న్యాయం కోసం నిలబడటం ప్రతి మనిషి బాధ్యత అని బోధించాడు.
శ్రీకృష్ణుడు ఇంకా వివరించాడు: ధర్మం అంటే కేవలం ఆచారాలు, పూజలు మాత్రమే కాదు. సత్యం, న్యాయం, కరుణ, బాధ్యత మరియు కర్తవ్యనిష్ఠతో జీవించడం కూడా ధర్మమే. ఒక రాజు ప్రజలను రక్షించడం, ఒక గురువు విద్యను అందించడం, ఒక యోధుడు దేశాన్ని కాపాడడం, ఒక గృహస్థుడు కుటుంబ బాధ్యతలను నిర్వహించడం — ఇవన్నీ ధర్మమే.
కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించే సమయంలో లాభనష్టాలు, జయాపజయాలు, సుఖదుఃఖాలు మనస్సును ప్రభావితం చేయకూడదని కృష్ణుడు ఉపదేశించాడు.
"సుఖదుఃఖే సమే కృత్వా లాభాలాభౌ జయాజయౌ"
అంటే, సుఖదుఃఖాలను, జయాపజయాలను సమానంగా భావించి కర్తవ్యాన్ని చేయాలని చెప్పాడు.
ఈ బోధనలను విన్న తరువాత అర్జునుడు తన తప్పును గ్రహించాడు. తన వ్యక్తిగత భావోద్వేగాల వల్ల ధర్మాన్ని మరచిపోయానని అర్థం చేసుకున్నాడు. ధర్మరక్షణ కోసం యుద్ధం చేయడం తన కర్తవ్యమని తెలుసుకున్నాడు. అతని మనస్సులోని మోహం తొలగిపోయి, ధైర్యం మరియు స్పష్టత కలిగాయి.
ధర్మం మరియు కర్తవ్యబోధ భగవద్గీతలో మాత్రమే కాదు, ప్రతి యుగంలో ప్రతి మనిషికి మార్గదర్శకంగా నిలుస్తుంది. జీవితంలో కష్టాలు, సందేహాలు వచ్చినప్పుడు మన బాధ్యతను గుర్తించి ధర్మమార్గంలో నడవాలని ఈ బోధ తెలియజేస్తుంది.
యుద్ధం మొదటి రోజు
భీష్మ పర్వంలో కురుక్షేత్ర యుద్ధం మొదటి రోజు అత్యంత ఉత్కంఠభరితంగా ప్రారంభమైంది. శ్రీకృష్ణుని భగవద్గీత ఉపదేశం విన్న తరువాత అర్జునుని మోహం తొలగిపోయింది. గాండీవాన్ని మళ్లీ చేతబట్టి ధర్మయుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఇరుపక్షాల సేనలు యుద్ధభూమిలో ఎదురెదురుగా నిలబడ్డాయి. శంఖధ్వనులు, రథాల ఘోషలు, ఏనుగుల గర్జనలు మరియు యోధుల నినాదాలతో కురుక్షేత్రం మార్మోగిపోయింది.
యుద్ధం ప్రారంభానికి ముందు ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు ఒక విశేషమైన కార్యం చేశాడు. ఆయుధాలను కిందపెట్టి భీష్ముడు, ద్రోణాచార్యుడు, కృపాచార్యుడు మరియు శల్యుని వద్దకు వెళ్లి వారి ఆశీర్వాదాలను కోరాడు. ఇది చూసి ఇరుపక్షాల యోధులు ఆశ్చర్యపోయారు. భీష్ముడు, ద్రోణుడు యుధిష్ఠిరుని ధర్మనిష్ఠను మెచ్చుకొని విజయాశీస్సులు అందించారు.
యుద్ధం ప్రారంభమైన వెంటనే భీష్మ పితామహుడు కౌరవ సేనకు నాయకత్వం వహిస్తూ భీకరంగా దాడి చేశాడు. ఆయన బాణవర్షాన్ని తట్టుకోవడం పాండవ సేనకు చాలా కష్టమైంది. భీష్ముడు వేలాది మంది సైనికులను సంహరిస్తూ యుద్ధరంగంలో అప్రతిహతంగా దూసుకుపోయాడు. ఆయన పరాక్రమాన్ని చూసి కౌరవ సైన్యం ఉత్సాహంతో నిండిపోయింది.
పాండవుల తరఫున భీముడు, అర్జునుడు, అభిమన్యుడు, సాత్యకి మరియు ధృష్టద్యుమ్నుడు ప్రతిఘటించారు. ముఖ్యంగా యువరాజు అభిమన్యుడు మొదటి రోజే తన అసాధారణ శౌర్యాన్ని ప్రదర్శించాడు. కౌరవ సేనలోకి దూసుకెళ్లి అనేక మంది యోధులను ఓడించాడు. అతని పరాక్రమాన్ని చూసి భీష్ముడు కూడా ఆశ్చర్యపోయాడు.
మరోవైపు భీమసేనుడు తన గదతో కౌరవ సైన్యంపై విరుచుకుపడ్డాడు. అనేక మంది కౌరవ యువరాజులను మరియు సైనికులను సంహరించాడు. అయినప్పటికీ భీష్ముని నాయకత్వంలోని కౌరవ సేన ఆ రోజు పైచేయి సాధించింది. పాండవ సేనకు గణనీయమైన నష్టం జరిగింది.
అర్జునుడు భీష్మునిపై పూర్తి శక్తితో యుద్ధం చేయలేకపోయాడు. ఎందుకంటే భీష్ముడు తన తాత. ఆయనపై ఉన్న గౌరవం కారణంగా అర్జునుడు కొంత వెనుకంజ వేశాడు. దీనివల్ల భీష్ముడు మరింత ఉగ్రరూపం దాల్చి పాండవ సేనను తీవ్రంగా నష్టపరిచాడు.
సూర్యాస్తమయం సమీపించడంతో మొదటి రోజు యుద్ధం ముగిసింది. ఆ రోజు కౌరవ సేనకు విజయవంతమైన రోజుగా నిలిచింది. పాండవ శిబిరంలో కొంత నిరాశ నెలకొంది. అయితే శ్రీకృష్ణుడు పాండవులకు ధైర్యం చెప్పి, భీష్ముని ఎదుర్కోవడానికి సరైన వ్యూహాన్ని అనుసరించాలని సూచించాడు.
ఈ విధం గా కురుక్షేత్ర యుద్ధం మొదటి రోజు ముగిసింది. భీష్ముని అపార పరాక్రమం, అభిమన్యుని వీరత్వం మరియు పాండవుల ధర్మనిష్ఠ ఈ రోజు ప్రధాన విశేషాలుగా నిలిచాయి.
యుద్ధం రెండవ రోజు
కురుక్షేత్ర యుద్ధం మొదటి రోజు కౌరవులకు అనుకూలంగా ముగియడంతో పాండవ శిబిరంలో కొంత ఆందోళన నెలకొంది. భీష్మ పితామహుని అపార పరాక్రమం కారణంగా పాండవ సేన భారీ నష్టాలను చవిచూసింది. అయితే శ్రీకృష్ణుడు, ధృష్టద్యుమ్నుడు మరియు ఇతర మహావీరులు రెండవ రోజు మరింత సమర్థవంతంగా యుద్ధం చేయాలని నిర్ణయ ించారు. యుద్ధం రెండవ రోజు ఉదయం ఇరుపక్షాల సేనలు మళ్లీ యుద్ధభూమిలో సమీకరించబడ్డాయి.
రెండవ రోజు పాండవ సేనకు ధృష్టద్యుమ్నుడు ప్రత్యేక వ్యూహాన్ని రూపొందించాడు. అర్జునుడు, భీముడు, అభిమన్యుడు, సాత్యకి వంటి మహావీరులను ముందువరుసలో నిలిపాడు. మరోవైపు భీష్ముడు కౌరవ సేనను మళ్లీ యుద్ధానికి సిద్ధం చేశాడు. శంఖధ్వనులు మార్మోగడంతో రెండవ రోజు యుద్ధం ప్రారంభమైంది.
ఈ రోజు అర్జునుడు మరింత ఉత్సాహంతో యుద్ధరంగంలోకి ప్రవేశించాడు. మొదటి రోజు భీష్మునిపై పూర్తి శక్తితో పోరాడలేకపోయిన అర్జునుడు, ఇప్పుడు పాండవ సేనను రక్షించాల్సిన అవసరాన్ని గ్రహించాడు. తన గాండీవం నుండి బాణవర్షం కురిపిస్తూ కౌరవ సైన్యంలో భయాందోళనలు సృష్టించాడు. అతని దాడిని తట్టుకోవడం కౌరవ యోధులకు కష్టమైంది.
భీమసేనుడు కూడా రెండవ రోజు అత్యంత ఉగ్రరూపం దాల్చాడు. దుర్యోధనుని సోదరులపై విరుచుకుపడి అనేక మంది కౌరవ యువరాజులను సంహరించాడు. భీముని గదాయుద్ధం మరియు పరాక్రమం చూసి కౌరవ సేనలో భయం వ్యాపించింది. తన ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చే దిశగా భీముడు ముందుకు సాగాడు.
ఈ రోజు ముఖ్యంగా అర్జునుడు మరియు భీష్ముడు మధ్య భీకరమైన యుద్ధం జరిగింది. ఇద్దరూ అద్భుతమైన ధనుర్విద్యను ప్రదర్శించారు. అర్జునుడు కౌరవ సేనను తీవ్రంగా నష్టపరిచినప్పటికీ, భీష్ముడు కూడా తన పరాక్రమాన్ని కొనసాగించాడు. యుద్ధభూమి బాణాలతో నిండిపోయింది.
అభిమన్యుడు, సాత్యకి, ధృష్టద్యుమ్నుడు మరియు ఇతర పాండవ యోధులు కూడా విశేషంగా పోరాడారు. ముఖ్యంగా అభిమన్యుడు యువకుడైనప్పటికీ మహావీరుడిలా యుద్ధం చేసి కౌరవ సేనలో అలజడి సృష్టించాడు. అతని ధైర్యాన్ని చూసి పాండవ సేనలో ఉత్సాహం పెరిగింది.
రోజంతా భీకరంగా సాగిన యుద్ధం తరువాత సూర్యాస్తమయం సమయానికి యుద్ధం నిలిపివేయబడింది. మొదటి రోజుతో పోలిస్తే రెండవ రోజు పాండవులు మెరుగ ైన ప్రదర్శన చేశారు. అర్జునుడు మరియు భీముని పరాక్రమం వల్ల కౌరవ సేనకు గణనీయమైన నష్టం జరిగింది. దీంతో పాండవ శిబిరంలో ధైర్యం పెరిగింది.
రెండవ రోజు యుద్ధం పాండవులకు ఒక ముఖ్యమైన సందేశాన్ని ఇచ్చింది — భీష్ముడు ఎంత శక్తివంతుడైనా, సరైన వ్యూహం మరియు సమన్వయంతో అతనిని ఎదుర్కోవచ్చని వారు గ్రహించారు. ఈ అవగాహన తరువాతి రోజుల యుద్ధంలో కీలక పాత్ర పోషించింది.
యుద్ధం మూడవ రోజు
కురుక్షేత్ర మహాయుద్ధం మూడవ రోజు ఇరుపక్షాల సేనలు మరింత ఉగ్రరూపం దాల్చాయి. మొదటి ర ెండు రోజుల యుద్ధంలో జరిగిన నష్టాలను పరిగణనలోకి తీసుకుని భీష్ముడు మరియు ధృష్టద్యుమ్నుడు కొత్త వ్యూహాలతో సేనలను అమర్చారు. కౌరవ సేనకు భీష్ముడు నాయకత్వం వహిస్తుండగా, పాండవ సేనలో అర్జునుడు, భీముడు, అభిమన్యుడు మరియు సాత్యకి అత్యంత ఉత్సాహంతో యుద్ధరంగంలోకి దిగారు.
ఉదయం శంఖధ్వనులు వినిపించగానే భీష్ముడు సింహంలా గర్జిస్తూ పాండవ సేనపై దాడి ప్రారంభించాడు. అతని బాణవర్షానికి అనేక మంది పాండవ సైనికులు నేలకొరిగారు. భీష్ముని పరాక్రమాన్ని చూసి కౌరవ సేన ఉత్సాహంతో ముందుకు దూసుకెళ్లింది. పాండవ సేనలో కొంత గందరగోళం ఏర్పడింది.
ఈ పరిస్థితిని గమనించిన అర్జునుడు భీష్ముని ఎదుర్కోవడానికి ముందుకు వచ్చాడు. ఇద్దరి మధ్య భీకరమైన ధనుర్విద్యా యుద్ధం జరిగింది. అర్జునుడు గాండీవం నుండి వరుసగా బాణాలను ప్రయోగించగా, భీష్ముడు కూడా తన అద్భుత యుద్ధ నైపుణ్యంతో వాటిని తిప్పికొట్టాడ ు. యుద్ధభూమిలో ఉన్న యోధులందరూ ఈ ద్వంద్వ యుద్ధాన్ని ఆశ్చర్యంగా వీక్షించారు.
మరోవైపు భీమసేనుడు కౌరవ సేనలోకి దూసుకెళ్లి విధ్వంసం సృష్టించాడు. దుర్యోధనుని సోదరులపై విరుచుకుపడి అనేక మంది కౌరవ యువరాజులను సంహరించాడు. భీముని గదా ప్రహారాలకు కౌరవ సైనికులు తట్టుకోలేక వెనక్కు తగ్గారు. తన ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేసుకుంటూ భీముడు మరింత ఉగ్రరూపం దాల్చాడు.
మూడవ రోజు ఒక ముఖ్యమైన సంఘటన కూడా జరిగింది. భీష్ముని అపారమైన పరాక్రమం కారణంగా పాండవ సేన తీవ్రంగా నష్టపోతోంది. ఇది చూసిన శ్రీకృష్ణుడు ఆగ్రహంతో రథం నుండి దిగిపోయాడు. తన ప్రతిజ్ఞను మరచి, భీష్ముని సంహరించేందుకు రథచక్రాన్ని ఆయుధంగా పట్టుకుని ముందుకు సాగాడు. భీష్ముడు ఆనందంతో చేతులు జోడించి, "మీ చేతిలో మరణించడం నా అదృష్టం" అని అన్నాడు.
అయితే అర్జునుడు వెంటనే కృష్ణుని వద్దకు పరుగెత్తి వెళ్లి ఆయనను ఆపాడు. "మీరు చ ేసిన ప్రతిజ్ఞను భంగపరచకండి. నేను నా కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తిస్తాను" అని వేడుకున్నాడు. అప్పుడు కృష్ణుడు శాంతించి తిరిగి రథంపైకి ఎక్కాడు. ఈ సంఘటన అర్జునునికి తన బాధ్యతను మరింత బలంగా గుర్తు చేసింది.
రోజంతా జరిగిన భీకర సంగ్రామం తరువాత సూర్యాస్తమయం కావడంతో యుద్ధం ముగిసింది. మూడవ రోజు కూడా భీష్ముని పరాక్రమం కౌరవులకు బలాన్ని ఇచ్చింది. అయితే అర్జునుడు, భీముడు మరియు ఇతర పాండవ యోధులు చూపిన వీరత్వం వల్ల కౌరవ సేన కూడా గణనీయమైన నష్టాన్ని చవిచూసింది.
మూడవ రోజు యుద్ధం ఒక ముఖ్యమైన సత్యాన్ని వెల్లడించింది — భీష్ముడు సాధారణ యోధుడు కాదని, అతనిని ఎదుర్కోవడానికి ప్రత్యేక వ్యూహం అవసరమని పాండవులు గ్రహించారు. ఇదే ఆలోచన తరువాత భీష్ముని పతనానికి దారితీసింది.
యుద్ధం నాలుగవ రోజు
కురుక్షేత్ర మహాయుద్ధం నాల్గవ రోజు మరింత భీకరంగా సాగింది. గత మూడు రోజులుగా భీష్మ పితామహుని పరాక్రమం కౌరవ సేనకు గొప్ప బలంగా నిలిచింది. అయితే పాండవులు కూడా తమ వ్యూహాలను మార్చుకుంటూ కౌరవ సేనకు గట్టి ప్రతిఘటన అందించారు. నాల్గవ రోజు యుద్ధంలో ముఖ్యంగా భీమసేనుడు తన అపార శౌర్యాన్ని ప్రదర్శించి యుద్ధరంగాన్ని కంపింపజేశాడు.
ఉదయం యుద్ధం ప్రారంభమైన వెంటనే భీష్ముడు తన సైన్యాన్ని ముందుకు నడిపించాడు. అతని బాణవర్షానికి పాండవ సేనలో అనేక మంది యోధులు నేలకొరిగారు. ద్రోణాచార్యుడు, కృపాచార్యుడు, శల్యుడు మరియు ఇతర మహారథులు కూడా కౌరవ పక్షాన తీవ్రంగ ా పోరాడారు. యుద్ధరంగం మొత్తం రథాల ఘోషలు, బాణాల శబ్దాలు మరియు యోధుల గర్జనలతో మారుమోగిపోయింది.
ఈ సమయంలో భీమసేనుడు ఉగ్రరూపం దాల్చాడు. తన గదను చేతబట్టి కౌరవ సేనలోకి ప్రవేశించి విధ్వంసం సృష్టించాడు. దుర్యోధనుని సోదరులపై విరుచుకుపడి వారిలో అనేక మందిని సంహరించాడు. భీముని గదా ప్రహారాలకు ఏనుగులు, రథాలు, గుర్రాలు కూడా తట్టుకోలేకపోయాయి. అతని పరాక్రమాన్ని చూసి కౌరవ సైనికులలో భయం వ్యాపించింది.
భీముడు కౌరవ యువరాజులను వరుసగా సంహరిస్తూ ముందుకు సాగుతున్నాడని తెలుసుకున్న దుర్యోధనుడు ఆగ్రహంతో అతనిపై దాడి చేశాడు. ఇద్దరి మధ్య భీకరమైన యుద్ధం జరిగింది. బాణాలు, గదలు మరియు ఇతర ఆయుధాలతో వారు పరస్పరం పోరాడారు. అయితే భీముని శక్తి ముందు దుర్యోధనుడు కొంత వెనుకంజ వేయాల్సి వచ్చింది. కౌరవ మహారథులు వచ్చి అతనికి సహాయం చేయడంతో పరిస్థితి సద్దుమణిగింది.
మరోవైపు అర్జునుడు కూ డా తన గాండీవంతో కౌరవ సేనపై విరుచుకుపడ్డాడు. అతని బాణవర్షానికి అనేక మంది యోధులు ఓడిపోయారు. భీష్ముడు మరియు అర్జునుడు మళ్లీ ఎదురెదురుగా పోరాడగా, యుద్ధభూమిలోని అందరి దృష్టి వారిపైనే నిలిచింది. ఇద్దరూ అద్భుతమైన యుద్ధ నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శించారు.
ఈ రోజు మరో విశేషం అభిమన్యుని వీరత్వం. యువరాజు అభిమన్యుడు తన తండ్రి అర్జునుడిలా శత్రు సేనలోకి దూసుకెళ్లి అనేక మంది యోధులను ఓడించాడు. అతని ధైర్యం పాండవ సేనలో ఉత్సాహాన్ని నింపింది. భీష్ముడు, ద్రోణుడు వంటి మహావీరులు కూడా అతని పరాక్రమాన్ని మెచ్చుకున్నారు.
రోజంతా భీకరంగా సాగిన యుద్ధం అనంతరం సూర్యాస్తమయం కావడంతో యుద్ధం నిలిపివేయబడింది. నాల్గవ రోజు పాండవులకు కొంత అనుకూలంగా ముగిసింది. ముఖ్యంగా భీముడు కౌరవ యువరాజులను సంహరించడం వల్ల దుర్యోధనుడు తీవ్ర ఆందోళనకు గురయ్యాడు. భీష్ముడు ఇంకా అప్రతిహతంగా పోరాడుతున్నప్ప టికీ, పాండవుల ధైర్యం మరియు ఉత్సాహం మరింత పెరిగింది.
ఈ విధంగా కురుక్షేత్ర యుద్ధం నాల్గవ రోజు ముగిసింది. భీముని అపార శౌర్యం, అర్జునుని ధనుర్విద్య మరియు అభిమన్యుని వీరత్వం ఈ రోజు ప్రధాన ఆకర్షణలుగా నిలిచాయి.
యుద్ధం ఐదవ రోజు
కురుక్షేత్ర మహాయుద్ధం ఐదవ రోజు మరింత ఉగ్రరూపం దాల్చింది. గత నాలుగు రోజులుగా ఇరుపక్షాలు భారీ నష్టాలను చవిచూసినప్పటికీ, ఎవ్వరూ వెనక్కి తగ్గే పరిస్థితిలో లేరు. కౌరవ సేనకు భీష్మ పితామహుడు నాయకత్వం వహిస్తుండగా, పాండవ సేన ధృష్ టద్యుమ్నుని ఆధ్వర్యంలో ధైర్యంగా పోరాడుతోంది. ఐదవ రోజు యుద్ధంలో ముఖ్యంగా భీష్ముడు, అర్జునుడు, భీముడు మరియు సాత్యకి తమ పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించారు.
ఉదయం యుద్ధం ప్రారంభమైన వెంటనే భీష్ముడు తన సైన్యాన్ని ముందుకు నడిపించాడు. అతని బాణవర్షం పాండవ సేనను తీవ్రంగా ఇబ్బంది పెట్టింది. భీష్ముని ప్రతి బాణం శత్రువులకు మృత్యువులా మారింది. ఆయన యుద్ధరంగంలో సంచరిస్తున్న తీరు చూసి కౌరవ సేనలో ఉత్సాహం పెరిగింది.
పాండవుల తరఫున అర్జునుడు భీష్ముని ఎదుర్కొనేందుకు ముందుకు వచ్చాడు. ఇద్దరి మధ్య మళ్లీ భీకరమైన యుద్ధం జరిగింది. గాండీవం నుండి వెలువడుతున్న అర్జునుని బాణాలు ఆకాశాన్ని కప్పివేయగా, భీష్ముడు వాటిని సమర్థంగా తిప్పికొట్టాడు. ఈ ద్వంద్వ యుద్ధాన్ని చూసి ఇరుపక్షాల యోధులు ఆశ్చర్యపోయారు.
ఈ రోజు సాత్యకి విశేషంగా రాణించాడు. యాదవ వీరుడైన సాత్యకి కౌరవ సేనలోకి చొచ్చుకు పోయి అనేక మంది మహారథులను ఓడించాడు. అతని ధైర్యం పాండవ సేనకు కొత్త ఉత్సాహాన్ని ఇచ్చింది. సాత్యకి మరియు భూరిశ్రవుల మధ్య జరిగిన యుద్ధం కూడా చాలా ఉత్కంఠభరితంగా సాగింది.
మరోవైపు భీమసేనుడు తన ప్రతిజ్ఞను గుర్తు చేసుకుంటూ కౌరవ సేనపై విరుచుకుపడ్డాడు. అతని గదా ప్రహారాలకు అనేక మంది యోధులు నేలకొరిగారు. దుర్యోధనుని సోదరులపై అతని దాడులు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. భీముని పరాక్రమం చూసి కౌరవ సైనికులు భయంతో వెనక్కి తగ్గాల్సి వచ్చింది.
ద్రోణాచార్యుడు కూడా ఈ రోజు అత్యంత శక్తివంతంగా పోరాడాడు. తన అద్భుత ధనుర్విద్యతో పాండవ సేనను తీవ్రంగా నష్టపరిచాడు. ధృష్టద్యుమ్నుడు మరియు ద్రోణుడు మధ్య అనేకసార్లు ఘర్షణలు జరిగాయి. గురువు మరియు శిష్యుని మధ్య ఉన్న పాత విరోధం యుద్ధరంగంలో స్పష్టంగా కనిపించింది.
రోజంతా యుద్ధం అత్యంత భీకరంగా సాగింది. రథాలు ధ్వంసమయ్యాయి, ఏనుగులు నేలకొరిగా యి, వేలాది మంది సైనికులు ప్రాణాలు కోల్పోయారు. సూర్యాస్తమయం సమీపించడంతో యుద్ధం ఆపివేయబడింది. ఐదవ రోజు కూడా స్పష్టమైన విజయం ఏ పక్షానికీ దక్కలేదు. అయితే ఇరుపక్షాలు భారీ నష్టాలను చవిచూశాయి.
భీష్ముని పరాక్రమం ఇంకా కౌరవులకు ప్రధాన బలంగా ఉండగా, అర్జునుడు, భీముడు మరియు సాత్యకి వంటి యోధులు పాండవులకు ధైర్యాన్ని నింపారు. యుద్ధం మరింత ఉత్కంఠభరిత దశలోకి ప్రవేశిస్తోందని అందరికీ స్పష్టమైంది.
యుద్ధం ఆరవ రోజు
కురుక్షేత్ర మహాయుద్ధం ఆరవ రోజు మరింత భయంకర ంగా సాగింది. గత ఐదు రోజుల యుద్ధంలో ఇరుపక్షాలు భారీ నష్టాలను చవిచూసినా, ఎవ్వరూ వెనక్కి తగ్గలేదు. భీష్మ పితామహుని నాయకత్వంలో కౌరవ సేన ఉత్సాహంగా ఉండగా, శ్రీకృష్ణుని మార్గదర్శకత్వంలో పాండవులు ధైర్యంగా పోరాటాన్ని కొనసాగించారు. ఆరవ రోజు యుద్ధంలో ముఖ్యంగా భీమసేనుడు తన అసాధారణ శౌర్యాన్ని ప్రదర్శించి కౌరవ సేనలో భయాందోళనలు సృష్టించాడు.
ఉదయం యుద్ధం ప్రారంభమైన వెంటనే భీష్ముడు తన వ్యూహంతో పాండవ సేనపై దాడి చేశాడు. అతని బాణవర్షానికి అనేక మంది పాండవ సైనికులు నేలకొరిగారు. ద్రోణాచార్యుడు, కృపాచార్యుడు, అశ్వత్థామ మరియు శల్యుడు కూడా భీష్మునికి అండగా నిలిచి తీవ్రంగా పోరాడారు. కౌరవ సేన దాడిని తట్టుకోవడం పాండవులకు కష్టంగా మారింది.
ఈ సమయంలో భీమసేనుడు ఉగ్రరూపం దాల్చాడు. తన గదను చేతబట్టి కౌరవ సేనలోకి ప్రవేశించి విధ్వంసం సృష్టించాడు. అతని దాడులకు రథాలు ధ్వంసమయ్యాయ ి, ఏనుగులు నేలకొరిగాయి, వేలాది మంది సైనికులు పారిపోయారు. భీముడు ముఖ్యంగా దుర్యోధనుని సోదరులపై విరుచుకుపడ్డాడు. వారిలో పలువురిని సంహరించి తన ప్రతిజ్ఞను క్రమంగా నెరవేర్చుకుంటూ ముందుకు సాగాడు.
భీముని పరాక్రమాన్ని చూసిన దుర్యోధనుడు ఆగ్రహంతో అతనిపై దాడి చేశాడు. ఇద్దరి మధ్య తీవ్రమైన యుద్ధం జరిగింది. భీముని బలానికి దుర్యోధనుడు తట్టుకోలేక కొంత వెనక్కి తగ్గాడు. కౌరవ మహారథులు కలిసి అతనిని రక్షించాల్సి వచ్చింది. ఈ సంఘటన కౌరవ సేనలో ఆందోళనను కలిగించింది.
మరోవైపు అర్జునుడు కూడా కౌరవ సేనపై బాణవర్షం కురిపించాడు. అతని గాండీవ ధ్వని యుద్ధభూమిని మార్మోగించింది. భీష్ముడు మరియు అర్జునుడు మళ్లీ ఎదురెదురుగా పోరాడారు. ఇద్దరూ అద్భుతమైన ధనుర్విద్యను ప్రదర్శించారు. యుద్ధరంగంలో ఉన్న యోధులందరూ వారి పరాక్రమాన్ని ఆశ్చర్యంతో వీక్షించారు.
ధృష్టద్యుమ్నుడు, సాత్యకి, అభిమన్యుడు మరియు ఇతర పాండవ వీరులు కూడా విశేషంగా రాణించారు. ముఖ్యంగా అభిమన్యుడు తన యవ్వనంలోనే మహావీరుడిగా పోరాడి కౌరవ సేనను ఇబ్బంది పెట్టాడు. అతని ధైర్యం పాండవ సేనలో ఉత్సాహాన్ని పెంచింది.
రోజంతా జరిగిన యుద్ధంలో ఇరుపక్షాలు భారీ నష్టాలను చవిచూశాయి. అయితే ఆరవ రోజు భీముని పరాక్రమం ప్రత్యేకంగా నిలిచింది. అతను ఒక్కడే కౌరవ సేనలో అలజడి సృష్టించాడు. దుర్యోధనుడు కూడా భీముని శక్తిని చూసి ఆందోళన చెందాడు.
సూర్యాస్తమయం కావడంతో యుద్ధం ముగిసింది. ఆరవ రోజు ముగిసే సమయానికి పాండవుల ఆత్మవిశ్వాసం మరింత పెరిగింది. భీష్ముడు ఇంకా అప్రతిహతంగా ఉన్నప్పటికీ, కౌరవ సేనలో నష్టాలు పెరుగుతున్నాయి. యుద్ధం మరింత నిర్ణయాత్మక దశలోకి ప్రవేశించింది.
యుద్ధం ఏడవ రోజు
కురుక్షేత్ర మహాయుద్ధం ఏడవ రోజు మరింత భీకరంగా మరియు రక్తపాతంతో సాగింది. గత ఆరు రోజుల యుద్ధంలో ఇరుపక్షాలు భారీ నష్టాలను చవిచూసినా, ఇంకా నిర్ణయాత్మక విజయం ఎవరికీ దక్కలేదు. కౌరవ సేనకు భీష్మ పితామహుడు ప్రధాన బలంగా ఉండగా, పాండవుల పక్షాన అర్జునుడు, భీముడు, సాత్యకి, అభిమన్యుడు మరియు ధృష్టద్యుమ్నుడు శక్తివంతంగా పోరాడుతున్నారు.
ఉదయం యుద్ధం ప్రారంభమైన వెంటనే భీష్ముడు తన సేనను ముందుకు నడిపించాడు. అతని బాణవర్షం పాండవ సేనపై విరుచుకుపడింది. ద్రోణాచార్యుడు, కృపాచార్యుడు, అశ్వత్థామ మరియు శల్యుడు కూడా భీష్మునికి సహకరిస్తూ పాండవ సేనను తీవ్రంగా ఇబ్బంది పెట్టారు. యుద్ధ భూమి మొత్తం బాణాలతో నిండిపోయింది.
ఈ రోజు ముఖ్యంగా ద్రోణాచార్యుడు మరియు విరాట మహారాజు, అశ్వత్థామ మరియు శిఖండి, భీముడు మరియు దుర్యోధనుడు వంటి అనేక మహారథుల మధ్య ద్వంద్వ యుద్ధాలు జరిగాయి. ప్రతి యోధుడు తన శౌర్యాన్ని ప్రదర్శిస్తూ యుద్ధరంగాన్ని కంపింపజేశాడు.
భీమసేనుడు మళ్లీ కౌరవ సేనలోకి దూసుకెళ్లి విధ్వంసం సృష్టించాడు. దుర్యోధనుని సోదరులపై విరుచుకుపడి వారిలో పలువురిని సంహరించాడు. భీముని గదా ప్రహారాలకు కౌరవ సైనికులు భయంతో వెనక్కి తగ్గారు. అతని పరాక్రమం పాండవ సేనకు గొప్ప ఉత్సాహాన్ని ఇచ్చింది.
మరోవైపు అర్జునుడు కౌరవ సేనలోని అనేక మంది మహారథులను ఎదుర్కొన్నాడు. అతని గాండీవ ధ్వని యుద్ధభూమిని మార్మోగించింది. భీష్ముడు మరియు అర్జునుడు మళ్లీ ఎదురెదురుగా పోరాడగా, ఇద్దరూ అద్భుతమైన ధనుర్విద్యను ప్రదర్శించారు. అయితే భీష్మునిపై ఉన్న గౌరవం కారణంగా అర్జును డు ఇంకా పూర్తి శక్తితో యుద్ధం చేయలేకపోతున్నాడని శ్రీకృష్ణుడు గమనించాడు.
ఈ రోజు సాత్యకి కూడా విశేషంగా రాణించాడు. అతను కౌరవ సేనలోకి చొచ్చుకుపోయి అనేక మంది యోధులను ఓడించాడు. యాదవ వీరుడైన సాత్యకి ధైర్యం పాండవ సేనలో కొత్త ఉత్సాహాన్ని నింపింది. అలాగే అభిమన్యుడు కూడా తన అసాధారణ శౌర్యాన్ని ప్రదర్శిస్తూ శత్రువులను చిత్తు చేశాడు.
రోజంతా యుద్ధం భీకరంగా సాగింది. రథాలు ధ్వంసమయ్యాయి, ఏనుగులు నేలకొరిగాయి, వేలాది మంది సైనికులు ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఇరుపక్షాల మహారథులు తమ తమ శక్తిని పూర్తిగా వినియోగించారు. అయినప్పటికీ భీష్ముని నాయకత్వం వల్ల కౌరవ సేన ఇంకా బలంగా నిలిచింది.
సూర్యాస్తమయం కావడంతో ఏడవ రోజు యుద్ధం ముగిసింది. ఈ రోజు కూడా స్పష్టమైన విజయం ఎవరికీ దక్కలేదు. అయితే కౌరవ సేనలో నష్టాలు పెరుగుతుండగా, పాండవులు భీష్ముని ఎదుర్కొనే మార్గాల గురించి మరింతగా ఆలో చించడం ప్రారంభించారు.
ఏడవ రోజు యుద్ధం ఒక విషయాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేసింది — భీష్ముడు యుద్ధరంగంలో ఉన్నంతకాలం కౌరవ సేనను ఓడించడం చాలా కష్టమని. అందువల్ల పాండవులు భీష్ముని పతనానికి దారితీసే వ్యూహాన్ని రూపొందించాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది.
యుద్ధం ఎనిమిదవ రోజు
కురుక్షేత్ర మహాయుద్ధం ఎనిమిదవ రోజు అత్యంత భీకరంగా మరియు రక్తపాతంతో సాగింది. గత ఏడు రోజులుగా భీష్మ పితామహుడు కౌరవ సేనకు అజేయ కవచంలా నిలిచాడు. పాండవులు ఎంత శౌర్యం ప్రదర్శించినా, భీష్ముని ప రాక్రమం వల్ల కౌరవ సేన ఇంకా బలంగా నిలబడుతోంది. ఎనిమిదవ రోజు యుద్ధంలో ముఖ్యంగా భీమసేనుడు మరియు ఘటోత్కచుడు తమ అసాధారణ వీరత్వాన్ని ప్రదర్శించారు.
ఉదయం యుద్ధం ప్రారంభమైన వెంటనే భీష్ముడు తన సేనను ముందుకు నడిపించాడు. అతని బాణవర్షం పాండవ సేనను మళ్లీ తీవ్రంగా నష్టపరిచింది. ద్రోణాచార్యుడు, అశ్వత్థామ, కృపాచార్యుడు మరియు శల్యుడు కూడా కౌరవుల తరఫున ఉగ్రంగా పోరాడారు. యుద్ధరంగం మొత్తం బాణాలు, గదలు మరియు రథాల శబ్దాలతో మారుమోగిపోయింది.
ఈ రోజు భీముడు అత్యంత ఉగ్రరూపం దాల్చాడు. దుర్యోధనుని సోదరులపై విరుచుకుపడి వారిలో అనేక మందిని సంహరించాడు. మహాభారతంలోని వర్ణనల ప్రకారం, ఈ రోజు భీముడు దుర్యోధనుని పలువురు సోదరులను యుద్ధరంగంలో హతమార్చాడు. ఇది దుర్యోధనునికి తీవ్ర మనోవేదన కలిగించింది. భీముని ప్రతిజ్ఞ క్రమంగా నెరవేరుతుండటంతో కౌరవ శిబిరంలో ఆందోళన పెరిగింది.
ఈ సమయ ంలో దుర్యోధనుడు భీష్ముని వద్దకు వెళ్లి, "మీరు పాండవులపై పూర్తి శక్తితో యుద్ధం చేయడం లేదు" అని అసంతృప్తి వ్యక్తం చేశాడు. ఈ మాటలు విన్న భీష్ముడు ఆగ్రహించి, మరుసటి క్షణం నుంచే మరింత ఉగ్రంగా యుద్ధం ప్రారంభించాడు. అతని బాణవర్షానికి వేలాది మంది పాండవ సైనికులు నేలకొరిగారు.
ఎనిమిదవ రోజు మరో ముఖ్యమైన ఘట్టం ఘటోత్కచుని పరాక్రమం. భీముని కుమారుడైన ఘటోత్కచుడు తన రాక్షస మాయాశక్తులతో కౌరవ సేనలో అలజడి సృష్టించాడు. అతని మాయా యుద్ధాన్ని ఎదుర్కోవడం కౌరవులకు చాలా కష్టమైంది. రాత్రి సమయానికి సమీపించే కొద్దీ అతని శక్తి మరింత పెరిగింది. కౌరవ సైనికులు భయంతో చెల్లాచెదురయ్యారు.
అర్జునుడు కూడా ఈ రోజు అనేక మంది మహారథులను ఎదుర్కొన్నాడు. గాండీవం నుండి బాణవర్షం కురిపిస్తూ శత్రు సేనను వెనక్కు నెట్టాడు. సాత్యకి, అభిమన్యుడు, ధృష్టద్యుమ్నుడు మరియు ఇతర పాండవ వీరులు కూడా విశేషంగా రాణించారు.
రోజంతా సాగిన యుద్ధం అనంతరం కౌరవ సేనలో గణనీయమైన నష్టం జరిగింది. ముఖ్యంగా దుర్యోధనుని సోదరుల మరణం అతనికి తీవ్ర దెబ్బగా మారింది. అయినప్పటికీ భీష్ముని నాయకత్వం వల్ల కౌరవులు ఇంకా ధైర్యంగా నిలిచారు.
సూర్యాస్తమయం కావడంతో ఎనిమిదవ రోజు యుద్ధం ముగిసింది. పాండవుల శౌర్యం పెరుగుతుండగా, భీష్ముడు ఇంకా అజేయుడిగానే నిలిచాడు. ఇప్పుడు పాండవులందరి దృష్టి ఒకే విషయంపై నిలిచింది — భీష్ముని ఎలా ఓడించాలి?
యుద్ధం తొమ్మిదవ రోజు
కురుక్షేత్ర మహ ాయుద్ధం తొమ్మిదవ రోజు అత్యంత ఉగ్రంగా సాగింది. గత ఎనిమిది రోజులుగా భీష్మ పితామహుడు కౌరవ సేనకు అజేయ రక్షకుడిగా నిలిచాడు. అతని పరాక్రమం కారణంగా పాండవ సేన భారీ నష్టాలను చవిచూసింది. తొమ్మిదవ రోజు యుద్ధంలో భీష్ముడు మరింత భీకర రూపం దాల్చి పాండవ సేనపై విరుచుకుపడ్డాడు.
ఉదయం యుద్ధం ప్రారంభమైన వెంటనే భీష్ముడు తన రథాన్ని వేగంగా ముందుకు నడిపించాడు. అతని బాణవర్షం ఆకాశాన్ని కప్పివేసింది. పాండవ సేనలో వేలాది మంది యోధులు నేలకొరిగారు. రథాలు ధ్వంసమయ్యాయి, ఏనుగులు కూలిపోయాయి, గుర్రాలు చెల్లాచెదురయ్యాయి. భీష్ముని పరాక్రమం చూసి కౌరవ సేనలో ఉత్సాహం మరింత పెరిగింది.
ఈ సమయంలో అర్జునుడు భీష్ముని ఎదుర్కొనేందుకు ముందుకు వచ్చాడు. ఇద్దరి మధ్య భీకరమైన ద్వంద్వ యుద్ధం జరిగింది. అర్జునుడు గాండీవం నుండి అగ్నివర్షంలా బాణాలు ప్రయోగించగా, భీష్ముడు వాటిని సమర్థంగా తిప్పికొట్టాడ ు. అయినప్పటికీ తన తాతపై ఉన్న గౌరవం కారణంగా అర్జునుడు ఇంకా పూర్తి శక్తితో యుద్ధం చేయలేకపోతున్నాడని శ్రీకృష్ణుడు గమనించాడు.
భీమసేనుడు కూడా కౌరవ సేనలోకి దూసుకెళ్లి విధ్వంసం సృష్టించాడు. దుర్యోధనుని సోదరులపై విరుచుకుపడి మరికొందరిని సంహరించాడు. అతని గదా ప్రహారాలకు కౌరవ సైనికులు భయంతో వెనక్కి తగ్గారు. అయినప్పటికీ భీష్ముని నాయకత్వం వల్ల కౌరవ సేన తిరిగి సమీకృతమై పోరాటాన్ని కొనసాగించింది.
రోజు గడిచే కొద్దీ పాండవ సేనకు నష్టం పెరుగుతూ వచ్చింది. భీష్ముని ఉగ్రరూపాన్ని చూసి శ్రీకృష్ణుడు ఆగ్రహించాడు. పాండవ సేనను రక్షించేందుకు ఏదైనా చేయాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఒక సందర్భంలో భీష్ముడు అంతటి వేగంతో యుద్ధం చేయడంతో అర్జునుడు కూడా వెనుకబడినట్లు కనిపించాడు.
అప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు ఒక్కసారిగా రథం నుండి దిగి, ఒక విరిగిన రథచక్రాన్ని చేతిలో తీసుకుని భీష్ముని వైపు పరుగెత్తాడు. యుద్ధంలో ఆయుధం ఎత్తనని చేసిన తన ప్రతిజ్ఞను కూడా మరిచిపోయేంతగా ఆయన ఆగ్రహించాడు. భీష్ముడు ఈ దృశ్యాన్ని చూసి ఆనందభాష్పాలు కార్చాడు.
"ప్రభూ! మీ చేతిలో మరణించడం నా భాగ్యం. రండి!"
అని చేతులు జోడించి నిలబడ్డాడు.
అయితే అర్జునుడు వెంటనే కృష్ణుని వద్దకు పరుగెత్తి వెళ్లి ఆయనను ఆపాడు. "మీ ప్రతిజ్ఞను భంగపరచవద్దు. నేను నా కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తిస్తాను" అని ప్రార్థించాడు. అప్పుడు కృష్ణుడు శాంతించి మళ్లీ రథంపైకి ఎక్కాడు.
ఈ సంఘటన యుద్ధంలోని అత్యంత భావోద్వేగభరిత ఘట్టాలలో ఒకటిగా నిలిచింది. భీష్మునిపై అర్జునుడి మమకారం, పాండవులపై కృష్ణుని ప్రేమ మరియు భీష్ముని భక్తి ఈ సంఘటనలో స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.
సూర్యాస్తమయం కావడంతో తొమ్మిదవ రోజు యుద్ధం ముగిసింది. ఆ రోజు ముగిసే సమయానికి పాండవులు ఒక ముఖ్యమైన నిర్ణయానికి వచ్చారు — భీష్ముడు యుద్ధరంగంలో ఉన్నంత వరకు విజయం సాధించడం కష్టమని. అందువల్ల అతని పతనానికి మార్గం కనుగొనాలని నిర్ణయించారు.
భీష్ముని పతనం
భీష్మ పర్వంలోని అత్యంత కీలకమైన మరియు భావోద్వేగభరితమైన ఘట్టం భీష్ముని పతనం. కురుక్షేత్ర యుద్ధం తొలి తొమ్మిది రోజుల పాటు భీష్మ పితామహుడు కౌరవ సేనకు అజేయ రక్షకుడిగా నిలిచాడు. అతని పరాక్రమం వల్ల పాండవ సేన తీవ్ర నష్టాలను చవిచూసింది. భీష్ముడు యుద్ధరంగంలో ఉన్నంత వరకు విజయం సాధించడం అసాధ్యమని పాండవులు గ్రహించారు.
తొమ్మిదవ రోజు యుద్ధం అనంతరం యుధిష్ఠిరుడు, అర్జునుడు, భీముడు మరియు శ్రీకృష్ణుడు కలిసి భీష్ముని శిబిరానికి వెళ్లారు. ధర్మరాజు వినయంతో నమస్కరించి,
"తాతయ్యా! మిమ్మల్ని ఓడించకుండా మేము ఈ యుద్ధంలో విజయం సాధించలేము. మిమ్మల్ని ఎలా జయించగలమో మాకు తెలియజేయండి."
అని అడిగాడు.
భీష్ముడు చిరునవ్వుతో సమాధానం ఇచ్చాడు. తనకు శిఖండిపై ఆయుధం ఎత్తే ఉద్దేశ్యం లేదని చెప్పాడు. శిఖండి గత జన్మలో అంబగా జన్మించి తనపై ద్వేషంతో జీవించిందని, అందువల్ల ఆమెపై యుద్ధం చేయనని ప్రకటించాడు. శిఖండిని ముందుంచి అర్జునుడు బాణాలు సంధిస్తే తాను ప్రతిఘటించనని తెలిపాడు.
మరుసటి రోజు, అంటే యుద్ధం పదవ రోజు, పాండవులు ఇదే వ్యూహాన్ని అమలు చేశారు. శిఖండిని ముందుంచి అర్జునుడు భీష్ముని ఎదుర్కొనేందుకు ముందుకు సాగాడు. శిఖండిని చూసిన భీష్ముడు తన విల్లును క్రిందికి దించాడు. తన ప్రతిజ్ఞ ప్రకా రం అతనిపై ఆయుధం ఎత్తలేదు.
ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకుని అర్జునుడు గాండీవం నుండి వరుసగా బాణాలను సంధించాడు. ఆ బాణాలు భీష్ముని శరీరాన్ని చీల్చుకుంటూ వెళ్లాయి. అర్జునుని బాణవర్షం అంత తీవ్రమైంది కాబట్టి భీష్ముని శరీరం మొత్తం బాణాలతో నిండిపోయింది. అయినప్పటికీ భీష్ముడు ప్రశాంతంగా నిలబడి యుద్ధాన్ని స్వీకరించాడు.
చివరకు భీష్ముడు తన రథం నుండి కింద పడిపోయాడు. కానీ భూమిని తాకలేదు. అర్జునుని బాణాలు అంతగా గుచ్చుకుపోవడంతో అవే అతనికి **శరశయ్య (బాణాల మంచం)**గా మారాయి. మహాయోధుడు భీష్ముడు ఆ బాణాల మంచంపై విశ్రాంతి తీసుకున్నాడు.
భీష్ముడు పడిపోయిన వెంటనే యుద్ధభూమి నిశ్శబ్దంగా మారింది. పాండవులు, కౌరవులు, భీష్ముని శత్రువులు, మిత్రులు అందరూ ఆయన వద్దకు చేరుకున్నారు. దుర్యోధనుడు కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నాడు. యుధిష్ఠిరుడు, అర్జునుడు మరియు ఇతర పాండవులు భక్తితో నమస్కరించార ు.
అప్పుడు భీష్ముడు తన తలకు సరైన ఆధారం కావాలని కోరాడు. అనేక మంది మృదువైన దిండ్లు తీసుకొచ్చినా ఆయన అంగీకరించలేదు. అర్జునుడు వెంటనే మూడు బాణాలను భూమిలో నాటి వాటిపై భీష్ముని తలను ఆనించాడు. దానిని చూసి భీష్ముడు ఎంతో సంతోషించాడు.
తరువాత ఆయనకు దాహం వేసింది. అర్జునుడు గాండీవంతో భూమిని ఛేదించి గంగాజలాన్ని పైకి తెచ్చాడు. ఆ పవిత్ర జలాన్ని సేవించి భీష్ముడు ఆనందించాడు.
ఇచ్చామరణ వరం కలిగిన భీష్ముడు వెంటనే ప్రాణాలు విడవలేదు. ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలం వచ్చే వరకు శరశయ్యపై ఉండాలని నిర్ణయించాడు. అక్కడ నుంచే తరువాత యుధిష్ఠిరునికి రాజధర్మం, ఆపద్ధర్మం మరియు మోక్షధర్మం గురించి గొప్ప ఉపదేశాలను అందించాడు.
భీష్ముని పతనం కౌరవ సేనకు అత్యంత పెద్ద దెబ్బ. కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో ఇదే మొదటి ప్రధాన మలుపు. కౌరవుల అజేయ కవచం కూలిపోయింది. పాండవుల విజయానికి మార్గం క్రమంగా తెరుచుకుంద ి.
శరశయ్యపై భీష్ముడు
భీష్మ పర్వంలోని అత్యంత హృదయాన్ని కదిలించే ఘట్టాలలో శరశయ్యపై భీష్ముడు ఒకటి. పదవ రోజు యుద్ధంలో శిఖండిని ముందుంచి అర్జునుడు సంధించిన బాణాల వర్షానికి భీష్మ పితామహుడు రథం నుండి కిందపడిపోయాడు. అయితే ఆయన శరీరాన్ని ఛేదించిన వేలాది బాణాలు భూమిని తాకనీయలేదు. ఆ బాణాలే ఆయనకు ఒక మంచంలా మారాయి. అందుకే ఆ స్థితిని "శరశయ్య" అని పిలుస్తారు.
భీష్ముడు కిందపడిన వెంటనే యుద్ధభూమి నిశ్శబ్దంగా మారిపోయింది. పాండవులు, కౌరవులు, గురువులు, రాజులు మరియు యోధులందరూ ఆయన వద్దకు చేరుకున్నారు. కురు వంశానికి ఆధారస్తంభమైన భీష్ముడు బాణాల మంచంపై పడుకోవడం చూసి అందరూ దిగ్భ్రాంతికి గురయ్యారు. దుర్యోధనుడు తీవ్ర విచారంలో మునిగిపోయాడు. పాండవులు కూడా కన్నీళ్లతో తమ తాతకు నమస్కరించారు.
భీష్ముడు తన తల వాలిపోయి ఉండటంతో ఒక ఆధారం కావాలని కోరాడు. వెంటనే అనేక మంది మృదువైన దిండ్లు తీసుకొచ్చారు. కానీ భీష్ముడు వాటిని అంగీకరించలేదు. అప్పుడు అర్జునుడిని చూసి,
"నాకు తగిన దిండు నువ్వే ఇవ్వగలవు."
అని అన్నాడు.
అర్జునుడు వెంటనే గాండీవాన్ని ఎక్కుపెట్టి మూడు బాణాలను భూమిలో నాటాడు. ఆ బాణాలపైనే భీష్ముని తలను ఆనించాడు. దానిని చూసి భీష్ముడు ఎంతో సంతోషించి అర్జునుని ప్రశంసించాడు.
కొంతసేపటి తరువాత భీష్మునికి దాహం వేసింది. అప్పుడు కూడా అనేక మంది నీటిని తీసుకొచ్చారు. కానీ భీష్ముడు వాటిని స్వీకరించలేదు. మళ్లీ అర్జునుని వైపు చూసి తన కోరికను తెలిపాడు. అర్జునుడు గాండీవంతో భూమిని ఛేదించి పర్జన్యాస్త్రం ప్రయోగించాడు. వెంటనే భూమి నుండి పవిత్రమైన జలధార ఉబికి వచ్చింది. ఆ నీటిని సేవించి భీష్ముడు ఆనందించాడు. ఆ జలధార గంగాదేవి అనుగ్రహంగా భావించబడింది.
భీష్మునికి తన తండ్రి శంతన మహారాజు ఇచ్చిన ఇచ్చామరణ వరం ఉంది. అందువల్ల ఆయనకు ఎప్పుడు ప్రాణాలు విడవాలో స్వయంగా నిర్ణయించుకునే శక్తి ఉంది. దక్షిణాయణ కాలంలో మరణించడం ఇష్టపడని భీష్ముడు, ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలం వచ్చే వరకు శరశయ్యపై ఉండాలని నిర్ణయించాడు.
శరశయ్యపై ఉన్నప్పటికీ భీష్ముని మనస్సు స్థిరంగానే ఉంది. యుద్ధం కొనసాగుతుండగా ఆయన దానిని గమనిస్తూ ఉండేవాడు. యుధిష్ఠిరుడు మరియు ఇతర పాండవులు తరచూ ఆయనను దర్శించడానికి వచ్చేవారు. తరువాత యుద్ధం ముగిసిన తరువాత యుధిష్ఠిరునికి రాజధర్మం, ఆపద్ధర్మం, దానధర్మం మరియు మోక్షధర్మం గురించి భీష్ముడు ఇచ్చిన ఉపదేశాలు మహాభారతంలోని అత్యంత విలువైన జ్ఞానసంపదగా నిలిచాయి.
శరశయ్యపై భీష్ముడు ఉన్న ఈ ఘట్టం ఆయన మహాత్మత్వానికి, ధర్మనిష్ఠకు మరియు యోగశక్తికి ప్రతీక. శరీరం బాణాలతో నిండిపోయినా, మనస్సు మాత్రం ప్రశాంతంగా ఉండటం ఆయన ఆధ్యాత్మిక గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తుంది.