భీష్మ పర్వం

అన్ని దౌత్య ప్రయత్నాలు విఫలమైన తరువాత కురు, పాండవ సేనలు కురుక్షేత్రంలో ఒకదానికొకటి ఎదురుగా నిలబడటంతో భీష్మ పర్వం ప్రారంభమవుతుంది. ఒకే రాజవంశం తనను తాను నాశనం చేసుకోబోతున్న భావం యుద్ధరంగాన్ని కమ్మేస్తుంది.

సంజయుడు ప్రకృతిలో, ఆకాశంలో కనిపించిన భయానక సూచనలను వివరించాడు. ఈ శకునాలు రాబోయే యుద్ధం కొద్దిమంది రాజుల ఆశలకు మించి మహావిపత్తుగా మారబోతుందని సూచిస్తాయి.

యుద్ధరంగాన్ని చూడలేని ధృతరాష్ట్రుడు నిజమైన వార్త కోసం సంజయుడిపైనే ఆధారపడతాడు. అతని ప్రశ్నల్లో కుమారులపై భయం, గత నిర్ణయాలు ఇక తిరగదొరకవన్న అవగాహన కనిపిస్తుంది.

ఇలా పర్వం మొదటి నుంచే ప్రధాన సంఘర్షణను నిలబెడుతుంది: సేనలు చర్యకు సిద్ధంగా ఉన్నాయి; కానీ ఆ చర్యకు చెల్లించాల్సిన నైతిక ధరను ఇక ఎవరూ పట్టించుకోకుండా ఉండలేరు.

వ్యాసుడు ధృతరాష్ట్రుడికి యుద్ధాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూడగల శక్తి ఇవ్వాలని చెప్పినా, తన వంశ నాశనాన్ని కళ్లారా చూడాలని రాజు కోరుకోలేదు. అందువల్ల వ్యాసుడు సంజయుడికి అసాధారణ దృష్టి, గ్రహణశక్తిని ప్రసాదించాడు.

ఈ వరం ద్వారా సంజయుడు దూరంలోని యుద్ధరంగంలో జరుగుతున్న కదలికలు, సంభాషణలు, యుద్ధంలోని కీలక మలుపులను గ్రహించి వివరించగలిగాడు.

అందువల్ల సంజయుడు సాధారణ వార్తాహరుడు కాదు. కురు సభ నిర్ణయాల ఫలితాలను ధృతరాష్ట్రుడికి, పాఠకుడికి చూపించే ప్రధాన సాక్షిగా మారాడు.

అంధుడైన రాజు, దూరాన్ని చూడగల సంజయుడి మధ్య వ్యత్యాసం ప్రతీకాత్మకమైంది: శారీరక అంధత్వం పక్కనే ధర్మం తెలిసినా దాని ప్రకారం వ్యవహరించలేని నైతిక అంధత్వం నిలుస్తుంది.

ప్రధాన యుద్ధ కథనం వేగం అందుకునే ముందు భీష్మ పర్వంలో భూమి, ప్రాంతాలు, పర్వతాలు, నదులు, జనపదాల గురించి విస్తృత వివరణ వస్తుంది. ఇది ఆరవ పర్వం సంప్రదాయ నిర్మాణంలో భాగం.

ఈ విరామం ఇతిహాస పరిమాణాన్ని విస్తరిస్తుంది. కురుక్షేత్రం ఒక పెద్ద పవిత్ర, మానవ ప్రపంచంలోని ఒక్క యుద్ధరంగం మాత్రమే; అక్కడ చేరిన రాజులు అనేక ప్రాంతాలకు ప్రతినిధులు.

యుద్ధం వల్ల ప్రమాదంలో పడేది కేవలం కురు యువరాజుల వ్యక్తిగత హక్కులే కాదని ఈ వివరణ గుర్తుచేస్తుంది. రాజ్యాలు, ప్రజలు, భూభాగాలు, వారసత్వ సంప్రదాయాలన్నీ దాని ప్రభావంలోకి వస్తాయి.

ఈ విశాల ప్రపంచ దర్శనం తరువాత కథనం మళ్లీ యుద్ధరంగంలో నిలిచిన సేనల వద్దకు మరింత గంభీరతతో తిరిగి వస్తుంది.

సేనలు యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచినప్పుడు, ఎవరి మీద యుద్ధం చేయబోతున్నానో చూడాలని అర్జునుడు కృష్ణునితో రథాన్ని రెండు సేనల మధ్య నిలపమని కోరాడు.

అక్కడ గురువులు, పెద్దలు, బంధువులు, స్నేహితులు, తన స్వజనులను రెండు వైపులా చూసాడు. రాజకీయంగా అవసరమని కనిపించిన యుద్ధం ఒక్కసారిగా వ్యక్తిగతంగా భరించలేని దుఃఖంగా మారింది.

అర్జునుడి శరీరం కంపించింది, సంకల్పం కూలిపోయింది. గౌరవించే వారిని చంపి పొందే విజయం, రాజ్యం, సుఖాలకు విలువ ఏమిటని ప్రశ్నించాడు.

ఈ నైతిక సంక్షోభమే భగవద్గీతకు ప్రత్యక్ష నేపథ్యమైంది. కృష్ణుడు కర్తవ్యం, ఆత్మ, కార్యం, శోకం, ధర్మజీవితం అనే లోతైన ప్రశ్నలకు సమాధానం చెప్పాల్సి వచ్చింది.

కృష్ణుడు ముందుగా నశ్వరమైన శరీరం, నిత్యమైన ఆత్మ మధ్య భేదాన్ని వివరించాడు. శరీర జీవితం మారుతుంది; కానీ లోతైన ఆత్మ శరీరం నశించినట్టు నశించదు.

తరువాత నియమబద్ధమైన కర్మను బోధించాడు. ఫలితంపై ఆసక్తిని చర్యకు ఆధారంగా చేయకుండా తన పరిస్థితికి తగిన కర్తవ్యాన్ని చేయాలని చెప్పాడు. కర్మయోగం కర్తవ్యాన్ని అంతరంగ స్వేచ్ఛకు మార్గంగా చేస్తుంది.

ఈ బోధ జ్ఞానం, ధ్యానం, ఇంద్రియనిగ్రహం, ప్రకృతి స్వరూపం, కర్మల గుణాలు, వ్యక్తి ఆత్మ–పరమాత్మ సంబంధం వంటి విస్తృత తాత్విక అంశాలకు విస్తరించింది.

భక్తి ఈ బోధకు వ్యక్తిగత పరిమాణాన్ని ఇస్తుంది. భగవంతునిపై నమ్మకం, శరణాగతి, స్మరణ, సమస్త సృష్టికి మూలం మరియు ఆధారం దైవమే అని చూడటం ప్రధాన మార్గాలుగా నిలుస్తాయి.

కృష్ణుని దైవస్వరూపాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూడాలని అర్జునుడు కోరాడు. సాధారణ మానవ దృష్టికి అందని సత్యాన్ని చూడగల దివ్యదృష్టిని కృష్ణుడు ప్రసాదించాడు.

విశ్వరూపంలో అనేక జీవులు, శక్తులు, లోకాలు కృష్ణునిలో ఏకమై ఉన్నట్టు అర్జునుడు చూశాడు. సృష్టి, స్థితి, లయం ఒకే అపార దృశ్యంలో కలిసి ప్రత్యక్షమయ్యాయి.

ఆ దర్శనం మహిమాన్వితమైనదే కాదు, భయానకమైనది కూడా. యుద్ధరంగంపై నిలిచిన నాశనం తన వ్యక్తిగత భయాన్ని మించిన కాలచక్రంలో భాగమని అర్జునుడు గ్రహించాడు.

బోధ, దర్శనం తరువాత అర్జునుడి గందరగోళం మారింది. అతడు స్పష్టతను తిరిగి పొందాడు మరియు ధర్మానుసారం చర్య చేయాల్సిన బాధ్యతను అంగీకరించాడు.

అర్జునుడు తన సంకల్పాన్ని తిరిగి పొందిన తరువాత యుద్ధం పూర్తి శక్తితో ప్రారంభమైంది. కౌరవ సేన ప్రధాన సేనాధిపతిగా భీష్ముడు ముందుండి, రెండు పక్షాలూ తనను ఎందుకు దాదాపు అజేయుడిగా భావిస్తున్నాయో చూపించాడు.

మొదటి రోజు ద్వంద్వయుద్ధాలు, వ్యూహాలు, వేగంగా మారే ఆధిక్యాలతో నిండిపోయింది. గురువులు, బంధువులు, మిత్రులుగా ఒకప్పుడు ఒకరినొకరు తెలిసిన యోధులు ఇప్పుడు శత్రువులుగా ఎదురుపడ్డారు.

భీష్ముడి ఒత్తిడితో పాండవ పక్షం తీవ్ర నష్టాన్ని ఎదుర్కొంది. యుద్ధాన్ని ఇంకా నివారించవచ్చా అన్న గత చర్చల స్థానంలో ఇప్పుడు యుద్ధం యొక్క నిజమైన హింస నిలిచింది.

అయినా ధృష్టద్యుమ్నుని నాయకత్వం, అర్జునుడు, భీముడు, అభిమన్యుడు మరియు మిత్రరాజుల శక్తితో పాండవులు తమ సేనలను నిలబెట్టారు. మహాసంగ్రామం నిజంగా ప్రారంభమైంది.

భీష్ముడి దాడి మరింత భీకరంగా మారుతున్నప్పుడు, తాతపై గౌరవం కారణంగా అర్జునుడు కొన్నిసార్లు తన సంపూర్ణ శక్తితో యుద్ధం చేయడంలో వెనుకడుగు వేస్తున్నట్టు కనిపించాడు. యుద్ధరంగం కోరుతున్న తీవ్రతతో పోరాడాలని కృష్ణుడు అతన్ని ప్రేరేపించాడు.

ఒక భీకర సంక్షోభ సమయంలో జరుగుతున్న సంహారాన్ని చూసి కృష్ణుడు ఆగ్రహంతో, తాను యుద్ధం చేయనన్న ప్రతిజ్ఞను కూడా పక్కనబెట్టి స్వయంగా భీష్ముడి వైపు దూసుకెళ్లినట్టు సంజయుడు వివరిస్తాడు.

కృష్ణుడు తనవైపు రావడాన్ని భీష్ముడు భయంతో కాక భక్తితో స్వీకరించాడు. అర్జునుడు కృష్ణుని వెంబడించి ఆయన ప్రతిజ్ఞను కాపాడాలని కోరుతూ, ఇకపై మరింత దృఢంగా యుద్ధం చేస్తానని మాటిచ్చాడు.

ఈ ఘట్టం యుద్ధం ఎంత సంక్లిష్టమైనదో చూపిస్తుంది: భక్తి, కుటుంబ గౌరవం, వ్యక్తిగత ప్రతిజ్ఞ, యోధధర్మం—all ఒకే క్షణంలో ఢీకొంటాయి.

రోజులు గడిచేకొద్దీ యుద్ధం కేవలం నైపుణ్య పరీక్ష కాక సహనానికి కూడా మహా పరీక్షగా మారింది. వ్యూహాలు ఏర్పడి ఛేదించబడ్డాయి, బలహీన ప్రాంతాలకు సేనలు తరలించబడ్డాయి, వేలాది సైనికులు సంహారంలో చిక్కుకున్నారు.

భీముడు అపార శక్తితో కౌరవ సేనలపై పదేపదే దాడి చేశాడు. అభిమన్యుడు తన ధైర్యం, యుద్ధనైపుణ్యంతో యుద్ధరంగంలోని అత్యంత ప్రమాదకర యువయోధుల్లో ఒకడిగా ఎదిగాడు.

అర్జునుడు, సాత్యకి, ధృష్టద్యుమ్నుడు మరియు ఇతర పాండవ మిత్రులు భీష్ముడు, ద్రోణుడు, కృపుడు, అశ్వత్థామ, దుర్యోధనుడు వంటి కురు మహాయోధులతో మారుతూ ఉండే రంగాల్లో తలపడ్డారు.

ఒక్క విజయం యుద్ధాన్ని ముగించలేదు. ప్రతి సాయంత్రం నష్టాలతో సేనలు వెనక్కి వెళ్లాయి; ప్రతి ఉదయం అదే పరిష్కారం కాని సంఘర్షణ మరింత కఠినంగా తిరిగి ప్రారంభమైంది.

పదేపదే నష్టాలు ఎదురవడంతో భీష్ముడి సంహారశక్తి గురించి యుధిష్ఠిరుడు తీవ్రంగా కలత చెందాడు. సాధారణ యుద్ధంతో కురు సేనాధిపతిని తొలగించడం సాధ్యం కాకపోవచ్చని పాండవులు గ్రహించారు.

భీష్ముడి దగ్గరకే వెళ్లి ఆయనను ఎలా జయించగలమని అడిగారు. కౌరవ పక్షానికి బద్ధుడైనప్పటికీ ధర్మం, పాండవులపై మమకారం కలిగిన పితామహుడు నిజాన్ని దాచలేదు.

అంబాతో సంబంధించిన శిఖండీ గతం, తన స్వప్రతిజ్ఞ కారణంగా శిఖండిని ఇతర యోధుల్లా ఎదుర్కొననని భీష్ముడు వివరించాడు.

అందువల్ల పాండవులు బాధాకరమైన వ్యూహాన్ని రూపొందించారు: శిఖండీ ముందుండాలి; ఆ అవకాశాన్ని ఉపయోగించి అర్జునుడు భీష్ముడిపై బాణాలు ప్రయోగించాలి. గౌరవించే పితామహుడినే యుద్ధరంగం నుంచి తొలగించాల్సి వచ్చింది.

పదవ రోజు పాండవులు తమ వ్యూహాన్ని అమలు చేశారు. శిఖండీ భీష్ముడి వైపు ముందుకు సాగగా అర్జునుడు అతనికి మద్దతుగా నిలిచాడు; ఇతర పాండవ యోధులు ఆ దాడిని రక్షించారు.

శిఖండిపై తన సంపూర్ణ ఆయుధాలను ప్రయోగించడానికి భీష్ముడు నిరాకరించాడు. ఆ అవకాశాన్ని ఉపయోగించి అర్జునుడు పితామహుడిపై నిరంతర బాణవర్షం కురిపించాడు.

ఆ బాణాలు అర్జునుడివేనని భీష్ముడు గుర్తించాడు మరియు యుద్ధం తీసుకువెళ్తున్న పరిణామాన్ని స్వీకరించాడు. అనేక బాణాలతో ఛేదించబడి చివరకు రథం నుంచి కూలిపోయాడు.

అతని శరీరం సాధారణంగా నేలను తాకలేదు; శరీరంలో నిండిన బాణాలే శయ్యలా అతన్ని మోశాయి. భీష్ముడి పతనంతో కౌరవ సేన తొలి మహా సేనాధిపత్యం ముగిసింది.

కూలిపోయిన భీష్ముడి చుట్టూ రెండు పక్షాల యోధులు చేరారు. యుద్ధంలో పడిపోయినా ఆయనపై గౌరవం తగ్గలేదు; కొద్దిసేపు యుద్ధరంగం పితామహుడికి ఇవ్వాల్సిన సన్మానానికి స్థలం ఇచ్చింది.

తన తలకు తగిన ఆధారం కావాలని భీష్ముడు కోరినప్పుడు అర్జునుడు బాణాలతో శిరోపధానాన్ని సృష్టించాడు. తరువాత నీరు కోరినప్పుడు కూడా అంపశయ్యపై ఉన్న మహాయోధుడికి తగిన విధంగా నీటిని అందించాడు.

భీష్ముడు వెంటనే మరణించలేదు. తన మరణకాలాన్ని తానే ఎంచుకునే వరం ఉన్నందున సూర్యుడు ఉత్తరాయణ మార్గంలోకి వచ్చే శుభకాలం వరకు అంపశయ్యపైనే ఉండాలని నిర్ణయించాడు.

అందువల్ల భీష్మ పర్వం ఆయన అంతిమ మరణంతో కాదు; సేనాధిపత్యం నుంచి పతనం, యుద్ధం–మరణం మధ్య నిరీక్షణతో ముగుస్తుంది. ఆయన మహా ధర్మబోధలు తరువాత శాంతి, అనుశాసన పర్వాల్లో విస్తరిస్తాయి.