ఉద్యోగ పర్వం

అభిమన్యుడు–ఉత్తర వివాహం తరువాత విరాటుని సభలో పాండవులు, వారి మిత్రరాజులు సమావేశమయ్యారు. వనవాసం, అజ్ఞాతవాసం పూర్తయినందున ఇప్పుడు తమకు చెందాల్సిన రాజ్యభాగం తిరిగి ఇవ్వాలనే ప్రశ్న ముందుకొచ్చింది.

కృష్ణుడు ముందుగా శాంతి మార్గాన్ని ప్రయత్నించాలని సూచించాడు. పాండవులు తమ బాధ్యతను పూర్తి చేశారు; ఇప్పుడు న్యాయమైన పరిష్కారం ద్వారా వేలాది యోధుల ప్రాణాలు, అనేక కుటుంబాలు రక్షించవచ్చని తెలిపాడు.

బలరాముడు మితంగా మాట్లాడగా, సాత్యకి పాండవుల హక్కును గట్టిగా సమర్థించాడు. ద్రుపదుడు శాంతి దౌత్యంతో పాటు యుద్ధసన్నాహాలు కూడా సమాంతరంగా సాగాలని సూచించాడు.

అందువల్ల సభ రెండు మార్గాలను ఒకేసారి ప్రారంభించింది: శాంతి కోసం దూతలను పంపాలి; దుర్యోధనుడు న్యాయాన్ని తిరస్కరిస్తే యుద్ధానికి మిత్రబలాన్ని సిద్ధం చేయాలి.

మిత్రబలం కోసం అర్జునుడు, దుర్యోధనుడు ఇద్దరూ ద్వారకలో కృష్ణుని వద్దకు చేరారు. దుర్యోధనుడు తలవైపు కూర్చుండగా, అర్జునుడు వినయంగా పాదాలవైపు నిలిచాడు.

కృష్ణుడు ఒక ఎంపిక ఇచ్చాడు: ఒకవైపు తన విశాల నారాయణి సేన; మరోవైపు ఆయుధం ఎత్తకుండా యుద్ధం చేయని కృష్ణుడు ఒక్కడే.

అర్జునుడు కృష్ణుడినే ఎంచుకున్నాడు; దుర్యోధనుడు సేన దక్కిందని ఆనందించాడు.

ఇద్దరి దృష్టికోణాలు ఇక్కడ స్పష్టమవుతాయి. దుర్యోధనుడు సంఖ్యాబలాన్ని ఎంచుకున్నాడు; అర్జునుడు కృష్ణుని జ్ఞానం, సాన్నిధ్యం, సారథ్యాన్ని ఎంచుకున్నాడు.

ధృతరాష్ట్రుడు సంజయుని పాండవుల వద్దకు శాంతి సందేశంతో పంపాడు. అయితే రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇవ్వాలనే అంశంలో సందేశం స్పష్టంగా లేదు.

యుధిష్ఠిరుడు యుద్ధం కోసం యుద్ధం కోరడం లేదని చెప్పాడు. న్యాయం కావాలి; న్యాయమైన పరిష్కారం వస్తే శాంతిని స్వీకరించేందుకు సిద్ధమని స్పష్టం చేశాడు.

కృష్ణుడు మరింత స్పష్టంగా చెప్పాడు: కపటంతో పొందినదంతా ఒక పక్షం వద్ద ఉండి, మరో పక్షం నిశ్శబ్దంగా ఉండాలని చెప్పడం శాంతి కాదు.

సంజయుడు పాండవుల రక్తపాతం నివారించాలనే కోరికతో పాటు హక్కును వదులుకోని దృఢసంకల్పాన్ని తీసుకుని హస్తినాపురానికి తిరిగాడు.

సంజయుని వార్తలతో ఆందోళన చెందిన ధృతరాష్ట్రుడికి నిద్ర పట్టలేదు. అతడు విదురుని పిలిచి రాజనీతి, ధర్మంపై సలహా కోరాడు.

విదురుడు జ్ఞానవంతుడైన రాజు లక్షణాలు, లోభం ప్రమాదం, ఇంద్రియనిగ్రహం, నిజం చెప్పే మంత్రుల విలువ, స్నేహం, కోప నియంత్రణ గురించి విస్తారంగా బోధించాడు.

అతని మాటలన్నీ ఒక ప్రధాన వైఫల్యాన్ని చూపిస్తాయి: ధృతరాష్ట్రుడికి ధర్మం తెలుసు; కానీ దుర్యోధనుని ఆపే సంకల్పబలం లేదు.

అందువల్ల విదురనీతి సాధారణ రాజనీతి బోధ మాత్రమే కాదు; యుద్ధానికి ముందు కురు సభలో ఉన్న నైతిక బలహీనతకు స్పష్టమైన నిర్ధారణ.

రాజనీతి సలహా విన్నప్పటికీ ధృతరాష్ట్రుని అంతరంగ భయం తగ్గలేదు. సనత్సుజాత మహర్షిని ఆహ్వానించి మరణం, జ్ఞానం, ఆత్మనిగ్రహం గురించి లోతైన ప్రశ్నలు అడిగాడు.

సనత్సుజాతుడు అజ్ఞానం, నిజమైన జ్ఞానం, ఇంద్రియనిగ్రహం, ఆత్మసాక్షాత్కారం, మరణ స్వరూపం గురించి బోధించాడు.

బాహ్య ఆచారాలు, అధ్యయనం విలువైనవే అయినా, అంతరంగ నియంత్రణ మరియు అనుభూత జ్ఞానం లేకపోతే అవి మాత్రమే విముక్తికి సరిపోవని వివరించాడు.

బయట యుద్ధానికి సేనలు సిద్ధమవుతుండగా, ధృతరాష్ట్రుడు తనలోని పుత్రమోహాన్ని జయించలేకపోవడం ఈ బోధను మరింత గాఢంగా చేస్తుంది.

సాధారణ దౌత్యప్రయత్నాలు విఫలమైన తరువాత కృష్ణుడు స్వయంగా పాండవుల తరఫున హస్తినాపురానికి శాంతి దూతగా వెళ్లాడు.

అతనికి ఘన స్వాగతం లభించినప్పటికీ, రాజభోగాల కంటే దౌత్యధర్మాన్ని ముందుకు పెట్టి విదురుని ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించాడు.

కురు సభలో పాండవులు వనవాసం పూర్తిచేశారని, యుద్ధానికి శక్తి ఉన్నప్పటికీ బంధువుల నాశనం కంటే న్యాయమైన రాజీని కోరుతున్నారని వివరించాడు.

భీష్ముడు, ద్రోణుడు, విదురుడు దుర్యోధనుని వినమని కోరినా అతడు ఏ నిజమైన రాజీకి సిద్ధం కాలేదు. తాను ఏమీ వదులుకోనన్న మొండితనమే శాంతిని విఫలం చేసింది.

శాంతి రాయబారం విఫలమైన తరువాత కృష్ణుడు కర్ణునితో ఏకాంతంగా మాట్లాడి అతడు కుంతీకి పుట్టిన మొదటి కుమారుడని, అందువల్ల పాండవులలో పెద్దవాడని తెలిపాడు.

తన సోదరుల వద్దకు వస్తే జన్మగౌరవం, రాజపదవి, కుటుంబ స్వీకారం లభిస్తాయని కృష్ణుడు సూచించాడు.

కర్ణుడు లోపల కదిలిపోయినా తిరస్కరించాడు. ప్రపంచం అవమానించినప్పుడు దుర్యోధనుడు గౌరవం, స్నేహం ఇచ్చాడని గుర్తుచేసుకుని యుద్ధానికి ముందు అతన్ని విడిచిపెట్టలేనని అన్నాడు.

తన నిర్ణయానికి ఉన్న విషాద ఫలితాన్ని కర్ణుడు తెలుసుకున్నాడు. తాను, అర్జునుడు ఒకరినొకరు ఎదుర్కోవాల్సిందే. ఈ ఘట్టం అతన్ని కృతజ్ఞత, సత్యం, విధి మధ్య చిక్కుకున్న విషాదపాత్రగా చూపిస్తుంది.

భీష్ముని అపార శక్తిని ఎలా ఎదుర్కోవాలి అనే చర్చల్లో అంబా పాత కథ వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైంది.

భీష్మునితో సంబంధం ఉన్న పరిణామాల వల్ల తన జీవితం నాశనమైందని భావించిన అంబా ప్రతీకారాన్ని జీవిత లక్ష్యంగా మార్చుకుంది.

తపస్సు, మరణం, పునర్జన్మల ద్వారా ఆ ప్రతిజ్ఞ పాంచాలరాజు శిఖండితో అనుసంధానమైంది. ఈ గతాన్ని తెలిసిన భీష్ముడు శిఖండిని సాధారణ పురుష యోధుడిలా ఎదుర్కొననని భావించాడు.

ఇలా ఎన్నో సంవత్సరాల క్రితం జరిగిన వ్యక్తిగత అన్యాయం కురుక్షేత్ర యుద్ధానికి ముందు ఒక సైనిక వాస్తవంగా మారింది.

శాంతి మార్గం పూర్తిగా మూసుకుపోయిన తరువాత దుర్యోధనుడు ఉలూకుని పాండవుల శిబిరానికి రెచ్చగొట్టే సందేశాలతో పంపాడు. పాత అవమానాలను గుర్తుచేసి తమ ప్రతిజ్ఞలను యుద్ధరంగంలో నిరూపించమని సవాలు విసిరాడు.

భీముడు తన శపథాలను గుర్తుచేశాడు; అర్జునుడు సవాలును స్వీకరించాడు; కృష్ణుడు మాటల కాలం ముగిసిపోతోందని స్పష్టం చేశాడు.

రెండు పక్షాలు ఇప్పుడు సేనలను విభజించి సేనాధిపతులను నియమించాయి. కౌరవుల పక్షంలో భీష్ముడు ప్రధాన సేనాధిపతి; పాండవుల పక్షంలో ధృష్టద్యుమ్నుడు సేనాధిపతిగా నిలిచాడు.

ఉద్యోగ పర్వం కురుక్షేత్ర ద్వారం వద్ద ముగుస్తుంది. దౌత్యం, పెద్దల సలహా, కృష్ణుని శాంతి ప్రయత్నం—all విఫలమయ్యాయి. తదుపరి భీష్మ పర్వంలో రాజకీయ వైఫల్యం ప్రత్యక్ష యుద్ధంగా మారుతుంది.