కిష్కింధాకాండం

సీతావియోగంతో బాధపడుతున్న రాముడు పంపా ప్రాంతానికి చేరుతాడు. ఋష్యమూకపై వాలి భయంతో నివసిస్తున్న సుగ్రీవుడు ఆయుధధారులైన ఇద్దరిని చూసి వారు ఎవరో తెలుసుకోవడానికి హనుమంతుడిని పంపుతాడు.

హనుమంతుడు వినయంతో, జాగ్రత్తగా వారిని సమీపించి అత్యంత శుద్ధమైన మాటలతో సంభాషిస్తాడు. అతని మేధస్సు, విద్య, వాక్పటిమను రాముడు వెంటనే గుర్తిస్తాడు.

లక్ష్మణుడు వారి కథను వివరిస్తాడు. సుగ్రీవుడితో తన సంబంధాన్ని హనుమంతుడు తెలియజేసి రాముని సీతాన్వేషణను కొత్త మైత్రి ప్రపంచంలోకి తీసుకెళ్లే వారధిగా మారుతాడు.

హనుమంతుడు రామలక్ష్మణులను సుగ్రీవుడి వద్దకు తీసుకెళ్తాడు. రాముడు సీతమ్మను కోల్పోయిన బాధను, సుగ్రీవుడు వాలితో ఘర్షణ వల్ల రాజ్యం, భార్యను కోల్పోయిన తన దుస్థితిని పంచుకుంటారు.

అగ్నిసాక్షిగా ఇద్దరూ మైత్రి చేసుకుని పరస్పర సహాయం ప్రతిజ్ఞ చేస్తారు. సీతమ్మను వెతకడంలో సుగ్రీవుడు సహాయం చేయాలి; సుగ్రీవుని స్థానం తిరిగి పొందడంలో రాముడు సహకరించాలి.

సీతమ్మ అపహరణ సమయంలో కిందపడిన ఆభరణాలను సుగ్రీవుడు చూపిస్తాడు. దీంతో ఈ మైత్రి అత్యవసర ధర్మకార్యంగా మారుతుంది.

వాలి శత్రువును వెంబడిస్తూ గుహలోకి వెళ్లడం, అతడు మరణించాడని సుగ్రీవుడు పొరబడటం వంటి సంఘటనలు సోదరబంధాన్ని విచ్ఛిన్నం చేశాయని సుగ్రీవుడు వివరిస్తాడు.

తిరిగి వచ్చిన వాలి దాన్ని ద్రోహంగా భావించి సుగ్రీవుడిని రాజ్యం నుంచి వెళ్లగొడతాడు; వివాదం రాజకీయాన్ని దాటి వ్యక్తిగత శత్రుత్వంగా మారుతుంది.

వాలి అపారబలాన్ని కూడా సుగ్రీవుడు వివరిస్తాడు, తద్వారా రాముడు ఎదుర్కొనబోయే ప్రత్యర్థి శక్తిని తెలుసుకుంటాడు.

రాముని మద్దతుతో సుగ్రీవుడు వాలిని సవాలు చేస్తాడు. మొదటి యుద్ధంలో ఇద్దరు సోదరులు చాలా సమానంగా కనిపించడంతో రాముడు బాణం ప్రయోగించడు.

రెండవ యుద్ధానికి సుగ్రీవుడికి గుర్తు పెడతారు. సుగ్రీవుని కొత్త ధైర్యం వెనుక మహాశక్తి ఉందని తార హెచ్చరించినా వాలి యుద్ధానికి వస్తాడు.

రెండవ ద్వంద్వంలో రాముని బాణం వాలిని తాకుతుంది. శారీరక యుద్ధం ముగిసినా ధర్మసంబంధ నైతిక ప్రశ్నలు అప్పుడే ప్రారంభమవుతాయి.

మరణాసన్న స్థితిలో ఉన్న వాలి, సుగ్రీవుడితో యుద్ధం చేస్తున్న తనను బాణంతో కొట్టే హక్కు రాముడికి ఎలా వచ్చిందని ప్రశ్నిస్తాడు. ఈ ఘట్టం నైతిక సంక్లిష్టతను నేరుగా ముందుకు తెస్తుంది.

రాజధర్మం, శిక్షాధికారం, కుటుంబన్యాయం, సుగ్రీవుని హక్కులను హరించడం వంటి అంశాల ఆధారంగా తన నిర్ణయాన్ని రాముడు సమర్థిస్తాడు.

కథ వివాదాన్ని దాచదు. వాలి నాయకుడినే ప్రశ్నించడానికి అవకాశం పొందుతాడు; న్యాయం, అధికారం, శక్తి పరిమితులపై ఇది గంభీరమైన ధర్మచర్చగా మారుతుంది.

వాలి మరణంతో తార, అంగదులు తీవ్ర శోకాన్ని ఎదుర్కొంటారు. అంత్యక్రియల అనంతరం సుగ్రీవుడు రాజుగా పట్టాభిషిక్తుడవుతాడు; అంగదునికి గౌరవప్రదమైన వారసస్థానం లభిస్తుంది.

వర్షాకాలం ప్రారంభమై పెద్ద ప్రయాణాలు కష్టమవుతాయి. రాముడు కిష్కింధ బయట సీతమ్మను స్మరిస్తూ నిరీక్షిస్తాడు.

వర్షాలు ముగిసినా అన్వేషణ వెంటనే ప్రారంభం కాకపోవడంతో లక్ష్మణుడు కోపంతో కిష్కింధకు వెళ్తాడు. తార, హనుమంతుడు ఉద్రిక్తతను తగ్గిస్తారు; సుగ్రీవుడు వానరసేనలను సమీకరిస్తాడు.

సుగ్రీవుడు తూర్పు, పడమర, ఉత్తరం, దక్షిణ దిక్కులకూ అన్వేషణ బృందాలను పంపి సీతాన్వేషణను పద్ధతిబద్ధమైన మహాకార్యంగా మార్చుతాడు.

దక్షిణ బృందంలో అంగదుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు ఉంటారు. సీతమ్మ నిజమైన దూతను గుర్తించేందుకు రాముడు తన ఉంగరాన్ని హనుమంతుడికి ఇస్తాడు.

మిగతా దిశల బృందాలకు ఫలితం దొరకదు. దక్షిణ బృందం కఠినప్రాంతాలు దాటి కీలక అన్వేషణ బృందంగా మారుతుంది.

నిర్దేశించిన కాలంలో సీతమ్మను కనుగొనలేక దక్షిణ బృందం తీవ్ర నిరాశకు గురవుతుంది.

వారికి జటాయువు సోదరుడు సంపాతి ఎదురవుతాడు. జటాయువు మరణవార్త అతన్ని రాముని కార్యంతో భావోద్వేగంగా కలుపుతుంది.

సముద్రం అవతల లంకలో సీతమ్మ ఉందని సంపాతి వెల్లడిస్తాడు. అపహరణ తరువాత తొలిసారిగా అన్వేషణకు ఖచ్చితమైన గమ్యం లభిస్తుంది.

సముద్రతీరానికి చేరిన వానరులు ఎవరు ఎంత దూరం దూకగలరో చర్చిస్తారు. లంక చేరి కార్యాన్ని పూర్తి చేయగల శక్తివంతుడు అవసరం.

జాంబవంతుడు హనుమంతుడికి అతని జన్మ, వరాలు, అసాధారణ శక్తిని గుర్తుచేస్తాడు. తన సామర్థ్యాన్ని గుర్తించడంతో హనుమంతుని ఆత్మవిశ్వాసం మేల్కొంటుంది.

హనుమంతుడు విస్తారరూపం ధరించి సముద్రం దాటేందుకు సిద్ధమని ప్రకటించి మహేంద్రపర్వతాన్ని అధిరోహిస్తాడు. మైత్రి, సమాచారం, మేల్కొన్న శక్తి కార్యరూపం దాల్చే క్షణంలో కిష్కింధాకాండం ముగుస్తుంది.